ସେଇ ସମୟରେ, ଅଙ୍ଗଦ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀ ବନରାଜୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହନୁମାନ ଗମ୍ଭୀର କଥା କହିଲେ। ତେଣୁ ଅଙ୍ଗଦ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ— “ନ ମୁଁ, ନ ଏହି ସମସ୍ତେ, କୌଣସି ଉପାୟ, ମଧୁର କଥା କିମ୍ବା ଉପହାର ଦ୍ୱାରା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଛାଡିପାରିବିନାହିଁ; ଏହି ମହାବଳୀବିହୀନ ବନରାଜୀମାନେ କୁହାଯାଏ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷ ଭି ଅନ୍ୟର ସ୍ଥାନ ଜବରଦସ୍ତି ଦଳିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଦୁର୍ବଳ ପୁରୁଷ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନିଜ ନାଶ ହେବ। ତୁମେ ଯେଉଁ ଗୁହାକୁ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଭାବୁଛ, ସେ ଆମେ ଜାଣୁଛୁ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତୀରରେ ସେ ଗୁହା ସହଜରେ ଭେଦିଯିବ। ଏହି ପତ୍ରାବୃତ ଶିବିରକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତୀର ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଏବଂ ବଜ୍ର ଭଳି ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖରେ ଏମିତି ଅନେକ ତୀର ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ପାହାଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦିପାରିବ। ତୁମେ ଯଦି ମୁଖାବିମୁଖ ହେବ, ସମସ୍ତ ବନରାଜୀ ତୁମକୁ ଛାଡିଦେବେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଜଣାନୀ ଓ ଭୋକର କଥା ଚିନ୍ତା କରି, ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ଥିର ହେଇ, ତୁମକୁ ପଛ ଦେବେ। ଏପରିଭାବେ ବନ୍ଧୁ ଓ ନିକଟଜନ ଛାଡିଦେଲେ, ତୁମେ ବାତାସରେ କମ୍ପିତ ତୃଣ ଭଳି ଅସ୍ଥିର ହେଇଯିବ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତୀର ତୁମକୁ କଷ୍ଟ ଦେବ ନାହିଁ, ଯଦି ତୁମେ ପଛ ଦେଇ ଚାଲିଯିବ। ତୁମେ ଆମ ସହିତ ଏକତ୍ର ହୋଇ, ନମ୍ରତା ସହିତ ନିଜକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କର, ସୁଗ୍ରୀବ ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ରାଜ୍ୟରେ ବସାଇଦେବେ। ତୁମର ମାମା, ଧର୍ମର ରାଜା, ଯିଏ ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ଚାହିଁଛନ୍ତି, ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ପବିତ୍ର, ସେ କେବେ ତୁମକୁ ନାଶ କରିବେ ନାହିଁ। ସେ ତୁମ ମାତାଙ୍କ ମନପସନ୍ଦ ଚାହିଁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ୍ତ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଅଙ୍ଗଦ, ତୁମେ ଯାଅ। ଏହିପରେ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାପନ୍ଚାଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ହନୁମାନଙ୍କ ଧର୍ମମୟ ଓ ଗୁରୁଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ— “ସ୍ଥିରତା, ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଦୟା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ପ୍ରାକ୍ରମ ଓ ସାହସ—ଏ ସବୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ। ଯିଏ ଜୀବିତ ବଡ଼ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ନିଜ ମାତା ଭାବେ ଦାବି କରେ, ସେ ନିନ୍ଦନୀୟ। ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟ ମନେ ଭାଇକୁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ ଓ ଗୁହା ମୁହଁ ଅଟକାଇଦେଲେ, ସେ କେମିତି ଧର୍ମ ଜାଣିପାରିବ? ରାଘବ ଯିଏ ସତ୍ୟକୁ ଧରି ତାଙ୍କ ହାତ ଧରିଥିଲେ, ବିଶାଳ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ଖ୍ୟାତି ଅର୍ଜନ କଲେ, ସେଠାରେ ସୁଗ୍ରୀବ ସେଇ ଉପକାରକୁ ଭୁଲିଗଲେ; ଏମିତି ଲୋକ କେଉଁଠି ଭଲ କାମ ମନେ ରଖିପାରିବେ? ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଭୟରେ, ଧର୍ମଭୟରେ ନୁହେଁ, ସିତା ଖୋଜିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ଏପରି ଲୋକରେ କେମିତି ଧର୍ମ ଥାଇପାରିବ? ଯିଏ ପାପୀ, କୃତଘ୍ନ, ଭୁଲିଯିବା ଓ ଚଞ୍ଚଳ ମନର, ଏମିତି ଲୋକକୁ କିଏ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବ, ବିଶେଷକରି ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଲୋକ? ପୁଅ କି ଗୁଣବାନ ହେଉ କି ନୁହେଁ, ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହେବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଶତ୍ରୁବଂଶର, ସୁଗ୍ରୀବ କିପରି ମୋତେ ଜୀବିତ ରଖିବେ? ମୋର ମନ୍ତ୍ରଣା ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ଭୁଲ କରିଛି, ଶକ୍ତି ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି, ଏପରି ଦୁର୍ବଳ ଓ ଆଶ୍ରୟହୀନ ହୋଇ କିପରି ମୁଁ କିଷ୍କିନ୍ଧାରେ ବଞ୍ଚିପାରିବି? ସୁଗ୍ରୀବ ଦୁଷ୍ଟ, ଧୂର୍ତ୍ତ ଓ ନିଷ୍ଠୁର, ରାଜ୍ୟ ଲାଗି ମୋତେ ଗୁପ୍ତ ଶାସ୍ତି ଓ ବନ୍ଧନ ଦେବେ। ମୋ ପାଇଁ କାରାବାସ ଓ ଅପମାନ ମୃତ୍ୟୁ ଅପେକ୍ଷା ଭୟଙ୍କର; ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଘରକୁ ଫେରନ୍ତୁ। ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି, ନଗରକୁ ଯିବିନାହିଁ; ଏଠାରେ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି, ମୋ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ। ରାଜାଙ୍କୁ ଓ ତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକୁ ଯଥାଯଥ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଅ; ଦୁଇ ଶୂରବୀର ରାଘବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦିଅ। ମୋ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅ; ମୋ ମାତା ଓ ରୁମାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ପହଞ୍ଚାଅ। ମୋ ମାତା ତାରାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ୱାସନ ଦିଅ; ସେ ପୁଅ ପ୍ରେମିକା, ଦୟାଳୁ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ। ମୁଁ ଏଠାରେ ହରାଇଯିବା ଶୁଣି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ। ଏହିପରି କହି, ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ ପାଇଁ ଶିର ନମାଇ, ଅଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖିତ ଓ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦର୍ଭା ଉପରେ ଶୋଇଗଲେ। ତାଙ୍କ ସହ ବନରାଜୀମାନେ ମଧ୍ୟ କ୍ରନ୍ଦନ କରିଲେ। ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ତାପସ୍ଵ ଜଳ ଝରିଲା; କିଏ ତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଲେ, କିଏ ଭଳି ବାଲୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ସମସ୍ତେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଘେରି ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିମିତ୍ତେ ଏକତ୍ର ହେଲେ; ବାଲୀପୁତ୍ରଙ୍କ ଶବ୍ଦ ଗୁରୁତ୍ୱ ନେଇ, ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି, ନଦୀତଟରେ ଦର୍ଭା ଉପରେ ବସି, ଜଳ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ମୃତ୍ୟୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ବସିଗଲେ। ବନରାଜୀମାନେ କହିଲେ— “ଏହି ଉଚିତ”, ରାମଙ୍କ ବନବାସ, ଦଶରଥଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ଜନସ୍ଥାନର ହତ୍ୟା, ଜଟାୟୁଙ୍କ ବଧ, ସୀତାଙ୍କ ଅପହରଣ, ବାଲୀଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ, ଓ ରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧ ସ୍ମରଣ କରି ଭୟଭୀତ ହେଲେ। ଅନେକ ବନରାଜୀ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି ଶୋଇ ପଡ଼ିଲେ, ସେହି ପାହାଡ଼ ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚ ଦ୍ବନିରେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲା, ମେଘ ଭଳି ଆକାଶ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ଏହିପରେ ଛପ୍ପନ୍ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସମସ୍ତେ ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ବନରାଜୀ ଓ ଗୃଧ୍ରରାଜଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏଠାକୁ ଏକ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଗୃଧ୍ର, ଜଟାୟୁଙ୍କ ଭାଇ ସମ୍ପାତି ଆସିଲେ। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଏକ ଗୁହାରୁ ବାହାରି, ବନରାଜୀମାନେ ବସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ସମ୍ପାତି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ...