ହନୁମାନ୍, ବାଲିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି, ତାଙ୍କର ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ବୁଦ୍ଧି ଓ ଚାରିପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଦେଖିଲେ । ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଯେ, ବାଲିଠାରୁ ଅଙ୍ଗଦ ଚୌଦ ଗୁଣ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ଅଙ୍ଗଦଙ୍କର ତେଜ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରତାପ ଦିନକୁ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିଲା, ଜଣେ ଉଜାଗର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ତାଙ୍କର ଶ୍ରୀ ଏବଂ ତେଜ ଉପରେ ଉପରେ ବଢ଼ୁଥିଲା । ଜ୍ଞାନରେ ଅଙ୍ଗଦ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସମାନ, ଶୌର୍ୟରେ ବାଲିଙ୍କ ସମାନ, ତାରାଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଭଳି ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ମନ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ହନୁମାନ୍, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ପାଇଁ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିବା ଏବଂ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ ଚତୁର୍ଥ ନୀତିର ତୃତୀୟ ପଦ ଦର୍ଶାଇ, ଶବ୍ଦର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ବିଭାଜିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ । ବାନରମାନେ ବିଭାଜିତ ହେବା ପରେ, ହନୁମାନ୍ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ପ୍ରକୋପ ଓ ଭୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଭୟ ଦେଇ କହିଲେ— "ଓ ତାରାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ତୁମ ପିତାଠାରୁ ଅଧିକ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ବାନର ରାଜ୍ୟକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଧାରଣ କରିପାରିବ । ଓ ବାନରମୁକ୍ୟ, ବାନରମାନେ ସଦା ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଥାନ୍ତି; ତୁମେ ନଥିଲେ, କେହି ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଓ ପତ୍ନୀଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ । ତୁମେ ତାଙ୍କର ଦୟା ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ— ଏହା ମୁଁ ସଫା କହୁଛି— ଯେପରି Jāmbavān, Nīla ଓ ମହାବାନର Suhotra ଲାଭ କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ମୁଁ ଓ ଏହି ସମସ୍ତେ କିଛି ଉପାୟ, ସାମ୍, ଦାନ, ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସୁଗ୍ରୀବଠାରୁ ଅଲଗା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ବଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଲଗା କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ପ୍ରବଳ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର ଆସନ ଜବରଦସ୍ତି ଦଳିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନିଜ ନାଶ ହେବ । ଏହି ଗୁହା, ଯାହାକୁ ତୁମେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଭାବିଛ, ସେ ଆମେ ଜାଣିଛୁ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ତୀର ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ଭେଦି ଦିଅଯିବ । ଭଗବାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ତାଙ୍କର ବଜ୍ର ନିକ୍ଷେପ କରିଥିଲେ, ତାହା ଅତି ସାଧାରଣ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଏହି ପତ୍ର ଶରଣକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେବେ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଏପରି ଅନେକ ତୀର ଅଛି, ଲୋହା ଶଳା ପରି, ତାଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶ ବଜ୍ର ଓ ହାଲିକା ପରି, ପାହାଡ଼କୁ ମଧ୍ୟ ଭେଦିପାରିବ । ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ନେବ, ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବ, ସମସ୍ତ ବାନର ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବେ । ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ ଚିନ୍ତା କରି, ସଦା ଦୁଃଖିତ ଓ ଅନ୍ନ ଅଭାବରେ ଅସ୍ଥିର, ଦୁଃଖର ଶଯ୍ୟାରେ ଅସ୍ଥିର, ସେମାନେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯିବେ । ଏପରି, ମିତ୍ର ଓ ଉପକାରୀ କୁଟୁମ୍ବୀ ଭିନ୍ନ ହେଇଯିବା ପରେ, ତୁମେ ହୂଁଇ ପତ୍ର ପରି ବାୟୁରେ ବେସ୍ତ ହେଇ ଅଧିକ ଅସ୍ଥିର ହେବ । ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଦ୍ରୁତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ତୀର ତୁମେ ଦୂରେ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମକୁ କ୍ଷତି କରିପାରିବେ ନାହିଁ । ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ବିନୟ ଦେଖାଇ, ସୁଗ୍ରୀବ ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟରେ ବିଧିବତ ଅଭିଷେକ କରିଦେବେ । ତୁମ ଚଚା, ଧର୍ମର ରାଜା, ତୁମ ଶୁଭ ଚାହେ, ନିଜ ନିଷ୍ଠାରେ ଦୃଢ଼, ପବିତ୍ର ଓ ସତ୍ୟବାନ; ସେ କେବେ ତୁମକୁ ନାଶ କରିବେ ନାହିଁ । ସେ ତୁମ ମାତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଚାହେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରେ; ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁତ୍ର ନାହିଁ, ଅଙ୍ଗଦ, ତୁମେ ଯିବା ଉଚିତ୍ । ଏଠାରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ହନୁମାନ୍ଙ୍କର ନୀତିମୟ ଓ ନାୟକ ପ୍ରତି ଆଦର ଭରା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ— "ସ୍ଥିରତା, ଶୁଚିତା, ଦୟା, ସତ୍ୟ ଓ ପ୍ରତାପ ଏବଂ ସାହସ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କରେ ନାହିଁ । ଜେଉଁ ଲୋକ ନିଜ ଜୀବନ୍ତ ଭାଇଙ୍କର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀକୁ ନିଜର କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ମାତା ଭାବେ ମାନେ, ସେ ନିଚ୍ । ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଭାଇଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଚିଁହି ଏବଂ ଗୁହାର ଦ୍ବାର ମୁହାଁ କରେ, ସେ କିପରି ଧର୍ମ ଜାଣିପାରିବେ? ରାଘବ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ହାତ ଧରି ସତ୍ୟ କଥା କହିଥିଲେ, ମହାକାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଥିଲେ, ସୁଗ୍ରୀବ ସେଉଁ ଉପକାର ଭୁଲିଯାଇଛି; କିଏ ତାଙ୍କର ଉପକାର ମନେ ରଖିବ? ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କର ଭୟରେ, ଧର୍ମର ଭୟରେ ନୁହେଁ, ସୁଗ୍ରୀବ ଶୀତାଙ୍କ ଖୋଜ କାମ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ସେ କିପରି ଧର୍ମବାନ୍ ହେବ? ଯେଉଁ ଲୋକ ପାପୀ, କୃତଘ୍ନ, ଭୁଲିଯିବା, ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଥାନ୍ତି, ସେଉଁ ଉତ୍ତମ ଜନଙ୍କୁ କିଏ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବେ, ବିଶେଷ କରି ଉତ୍ତମ ବଂଶର ଲୋକ? ପୁତ୍ରକୁ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ୍, ଗୁଣ ଥିଲେ ନାହିଁ; କିପରି ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ, ଶତ୍ରୁ ବଂଶର ପୁତ୍ର ଭାବେ, ଜୀବନ ଦେଇବେ? ମୋର ଉପଦେଶ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଛି, ମୁଁ ଭୁଲ କରିଛି, ଶକ୍ତି ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି, ମୁଁ କିପରି କିଷ୍କିନ୍ଧାରେ ଅଶକ୍ତ ଓ ନିର୍ବଳ ହୋଇ ରହିପାରିବି? ସୁଗ୍ରୀବ, କ୍ରୂର, ଧୂର୍ତ୍ତ ଓ ନିର୍ଦୟ, ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ମୋତେ ଗୁପ୍ତ ଦଣ୍ଡ ଓ ବନ୍ଧନ ଦେଇ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବେ । ମୋ ପାଇଁ, ନିବନ୍ଧନ ଓ ଅପମାନ ଉପବାସରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖଦାୟକ; ସମସ୍ତ ବାନରମାନେ ମୋତେ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ, ଏବଂ ଘରକୁ ଫେରିଯାନ୍ତୁ । ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରୁଛି, ମୁଁ ସହରକୁ ଯିବି ନାହିଁ; ଏଠାରେ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇ ରହିବି, କାରଣ ମୃତ୍ୟୁ ମୋ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ । ରାଜାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ଏବଂ ତାଙ୍କର ଶୁଭ କାମନା; ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର— ମୋ ଭାଇ ସୁଗ୍ରୀବ, ବାନରମୁକ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ମୋ ପକ୍ଷରୁ ନମସ୍କାର ଦେଉ; ମୋ ମାତା ଓ ରୁମାଙ୍କୁ ମୋର ଶୁଭେଚ୍ଛା ଓ ନମସ୍କାର ଦେଉ । ମୋ ମାତା ତାରାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଉ; ସେ ପ୍ରକୃତିରେ ପୁତ୍ର ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଦୟାଶୀଳ ଓ ତପସ୍ୱିନୀ । ମୁଁ ଏଠାରେ ହାରି ଯାଇଛି ବୋଲି ଶୁଣିଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରିଦେବେ; ଏପରି କହି, ବୃଦ୍ଧମାନେ ପ୍ରତି ନମସ୍କାର କରି, ଅଙ୍ଗଦ, ଦୁଃଖି ଓ କାନ୍ଦୁଥିବା, ଦର୍ଭା ଗାଛର ଉପରେ ପଡ଼ି ଶୋଇଗଲେ; ସେ ଶୋଇଥିବାବେଳେ, ଉତ୍ତମ ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିଲେ । ଦୁଃଖରେ, ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ଉତ୍ତାପ ଜଳ ପଡ଼ିଲା; କିଛି ସୁଗ୍ରୀବକୁ ଦୋଷ ଦେଲେ, କିଛି ବାଲିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ।