ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଘଟିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପୁନଃ ପୂରିତ ହୋଇ, ଧଳା ପାହାଡ଼ ଓ ଦିବ୍ୟ ସରବନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ସେମାନେ ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ କାର୍ତ୍ତିକେୟ। ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମଣ୍ଡଳୀ ଉମା ଓ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କଲେ। ସେମାନଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଥିଲା। ତାହାପରେ ହେ ରାମ, ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା—ଉମା ଦେବୀ—ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କିଛି କଥା କହିଲେ। ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, “ମୋତେ ଏହି କାମରେ ଅବରୋଧ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ସନ୍ତାନ ପାଇଁ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲି—ଏହି ଦିନଠାରୁ ତୁମେ ତୁମ ପତ୍ନୀମାନେ ମାଧ୍ୟମରେ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତୁମର ପତ୍ନୀମାନେ ସନ୍ତାନହୀନ ହେବେ।” ଏହିପରି ଶାପ ଦେଇ, ସେ ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ: “ହେ ପୃଥିବୀ, ତୁମେ ଏକ ରୂପ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ; ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିଭକ୍ତ ହେବା।” ଏହିପରି ଶାପ ସହିତ ଉମା ଦେବୀ କହିଲେ, “ଏ ମୂର୍ଖ ପୃଥିବୀ, ତୁମେ ସନ୍ତାନର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ମୋ ସନ୍ତାନକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ମୋତେ କ୍ରୁଧ କରିଛ।” ଏପରି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ତେବେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣଙ୍କ ରକ୍ଷିତ ଦିଗକୁ ଯାଇଲେ। ସେଠାରେ ଯାଇ, ମହାଦେବ ଶିବ ଏବଂ ଦେବୀ ଉମା ହିମବତ୍ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏକ ଶିଖର ଉପରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ବସିଲେ। ଏହି କଥା ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା ତୁମକୁ କହିଛନ୍ତି, ଏବେ ହେ ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶୁଣ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ଅଭିଲାଷା ଥିଲା ଦେବସେନାପତି ପାଇଁ। ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ: “ହେ ଦେବ, ଆପଣ ଯେଉଁ ସେନାପତି ନିଯୁକ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେ ଏବେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଗଭୀର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି। ଏବେ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଯାହା ଚାହିଁ, ଆପଣ ଏହା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତୁ, କାରଣ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛୁ।” ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ମୃଦୁ କଥାରେ ସମସ୍ତ ଅମରମାନେକୁ ଶାନ୍ତି ଦେଇ କହିଲେ: “ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଏହା ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତାଙ୍କ କଥା ପବିତ୍ର ଓ ସତ୍ୟ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା, ଯାହାର ଗର୍ଭରେ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ସନ୍ତାନ ହେବେ, ସେ ଦେବସେନାପତି ହେବେ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ହେବେ। ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବେ; ଉମା ତାଙ୍କୁ ଅତି ଆଦର ଦେଇ ଦେଖିବେ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ପରେ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିମୟ କୈଳାସକୁ ଗଲେ ଓ ଏକମତ ହୋଇ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ଦେବ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରନ୍ତୁ; ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିକୁ ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟରେ ରଖନ୍ତୁ।” ଅଗ୍ନି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ କହିଲେ, “ହେ ଦେବୀ, ଏହି ଗର୍ଭ ଧାରଣ କର; ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଗଙ୍ଗା ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ତାଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଦେଖି, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ତାପରେ ଅଗ୍ନି ଦେବୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅଭିଷେକ କଲେ, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ସମସ୍ତ ଧାରା ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ତାପରେ ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ହେ ଦେବ, ମୁଁ ତୁମର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଶକ୍ତି ବହିପାରୁନାହିଁ।” ଅତି ଦୁଃଖିତ ଓ ତାପିତ ହୋଇ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଅଗ୍ନି କହିଲେ: “ଏହି ଗର୍ଭକୁ ହିମାଲୟ ପାହାଡ଼ର ଢାଳରେ ରଖ।” ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ଗଙ୍ଗା ସେ ଅତିଦୀପ୍ତିମାନ ଗର୍ଭକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ଏହି ଶୁଭ ଗର୍ଭ ତାଙ୍କ ଧାରାରୁ ବହିଗଲା; ଯାହା ବାହାରିଲା, ତାହା ଗଳିଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲା। ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ଚାନ୍ଦି, ତାମ୍ର, କଳା ଲୋହା ମଧ୍ୟ ତାହାର ତୀବ୍ରତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏଠି ତାଙ୍କର ଅଶୁଦ୍ଧି ତାନ୍ତି ଓ ସିସା ରୂପେ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରକଟିତ ହେଲା; ଏବଂ ଭୂମିରେ ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁ ବଢ଼ିଗଲା। ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ ଗର୍ଭ ତ୍ୟାଗ ହେବା ସହିତ, ସମଗ୍ର ଅରଣ୍ୟ, ପର୍ବତମାଳା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ହେଲା। ଏହିଠାରୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳ 'ଜାତରୂପ'—ଅର୍ଥାତ୍ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା; ଏଠିର ଘାସ, ଗଛ, ଲତା, ଉପଲତା ସବୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ହେଲା। ତାପରେ ଦେବତାମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବାୟୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ, ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଶିଶୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ପାଳନ ପାଇଁ କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ସେମାନେ ସମ୍ମତି ଦେଇ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ: “ସେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କ ସନ୍ତାନ।” ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା କହିଲେ: “ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବେ; ତିନି ଲୋକରେ ଆମ ସନ୍ତାନ ଭାବେ ତାଙ୍କର ଖ୍ୟାତି ହେବ—ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଶିଶୁକୁ ଅତି ମହାସ୍ନାନ କରାଇଲେ, ଯେଉଁଠାରୁ ତିନି ଦିଗରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତି ବିକିର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିଲା। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ସ୍କନ୍ଦ' ନାମ ଦେଲେ, କାରଣ ସେ ଗର୍ଭରୁ ବହିଯିଥିଲେ; ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅଗ୍ନିପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏହି ସମୟରେ, କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଧ ପ୍ରକଟିତ ହେଲା; ଛଅ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ଶିଶୁ ଏହି ଛଅ ମାଆଙ୍କ ଛାତିରୁ ଦୁଧ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ, ଅତି କମ୍ଜୋର ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବ ସେନାମାନଙ୍କୁ ବିଜୟ କଲେ। ଏହିପରି ଦିବ୍ୟ କଥା ହେଉଛି କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କ୍ରିୟାର ଉତ୍ପତ୍ତି।