ହନୁମାନ୍, ଯିଏ ସଦା ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ— “ଏ ଧର୍ମମୟେ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣକୁ ଆସିଛୁ। ବିରାଟ୍ ଆତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ଯେଉଁ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଥିଲା, ସେ ସମୟ ବିତିଗଲାଣି; ଏବେ ଆମେ ଏହି ଗୁହାରୁ ବାହାରିବା ଉଚିତ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଜ୍ଞାଅନୁସାରେ ଆମେ ଆବଶ୍ୟକ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରିଦେଇଛୁ, ଏହିପରିସ୍ଥିତିରେ ଆମ ପ୍ରାଣ ଆପଦରେ ପଡ଼ିଛି, ତେଣୁ ଆପଣ ଆମକୁ ଏହି ଗୁହାରୁ ମୁକ୍ତ କରିଦିଅନ୍ତୁ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କ୍ରୋଧକୁ ଭୟ କରୁଥିବା ଆମେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଆପଣ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଏ ଧର୍ମମୟେ, ଆମର ଏକ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଉଁଠି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଛି।” ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ତପସ୍ୱିନୀ ମହିଳା କହିଲେ— “ଏହି ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା କାହାରି ପାଇଁ ବାହାରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର, କିନ୍ତୁ ତପଃଶକ୍ତି ଓ ନିୟମର ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମ୍ଭବ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ଏହି ଗୁହାରୁ ବାହାରେ ନେଇଯିବି। ତେଣୁ, ମୁଁ ଯେଉଁ କଥା କୁହୁଛି, ସମସ୍ତେ ନିଜ ଆଖି ବନ୍ଦ କର। ଖୋଲା ଆଖି ନେଇ ବାହାରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।” ଏହା ଶୁଣି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ନରମ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଆଖି ଢାକିଦେଲେ। ବାହାରିବା ଆଶାରେ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସେମାନେ ତ୍ୱରିତ ନଜର ଢାକିଲେ, ଏବଂ ଏହି ସମୟରେ ସେମାନେ ମୁଁହ ମଧ୍ୟ ହାତରେ ଢାକି ନେଲେ। ତପସ୍ୱିନୀ ସ୍୵ୟଂପ୍ରଭା ଏକ ଦୃଷ୍ଟିପାତର ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗୁହାରୁ ବାହାରେ ନେଇ ଆସିଲେ। ଏପରେ, ଧର୍ମପରାୟଣ ସେ ତପସ୍ୱିନୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ— “ଏଠି ହେଉଛି ଶୋଭାମୟ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ, ବିଭିନ୍ନ ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଶୋଭିତ। ଏଠି ପ୍ରସ୍ରବଣ ପର୍ବତ ଏବଂ ଏହା ହେଉଛି ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର, ମହାସାଗର। ବନରସ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏବେ ମୁଁ ମୋ ନିଜ ନିବାସକୁ ଫେରିଯିବି।” ଏପରି କହି, ମହାତ୍ମା ସ୍୵ୟଂପ୍ରଭା ପୁନର୍ବାର ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏପରେ ମହାକବି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶ୍ରୀରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ତିରିପନ୍ଥ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବାନରମାନେ ଦୃଷ୍ୟମାନ ହେଲେ ସେଇ ଭୟଙ୍କର ସମୁଦ୍ରକୁ, ଯାହା ଭଗବାନ୍ ବରୁଣଙ୍କ ନିବାସ, ସୀମାହୀନ, ଗର୍ଜନରେ ଗଭୀର, ଭୟଙ୍କର ତରଙ୍ଗରେ ଉତ୍ତୋଳିତ। ମାୟାଙ୍କ ମାୟାବଳ ପର୍ବତ ଦୁର୍ଗକୁ ଖୋଜିବା ସମୟରେ, ରାଜାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ମାସ ଅତିତ ହେଉଥିଲା। ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ପାଦଦେଶରେ, ଯେଉଁଠି ଗଛମାନେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ଥିଲେ, ସେଠି ସେମାନେ ବସି ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ରୁତୁବସନ୍ତର ଫୁଲେ ଭରିଥିବା ଗଛ ଓ ଶତଶଖ ପ୍ରକାର ଲତା ଦେଖି ସେମାନେ ଭୟରେ ଭରିଗଲେ। ଏହି ରୁତୁବଦଳ ଆସିଛି ବୋଲି ଏକାପରେ ଏକା ଜଣେ କହି ଦେଲେ, ଏବଂ ସନ୍ଦେଶ ଦେବାର ସମୟ ହାରାଇଗଲା ବୋଲି ଭୂମିରେ ଲୁଟିପଡ଼ିଲେ। ତେବେ, ମଧୁର କଥାରେ ବୟସ୍କ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାନରମାନେ ସହ ବିଚାର ବିମର୍ଶ କରି, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ସିଂହ ଓ ବୃଷଭ ସମ ଭୁଜା ଓ ଦୀର୍ଘ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଙ୍ଗଦ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ରାଜପୁତ୍ର, କହିଲେ— “ବାନର ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲୁ; ଯେଉଁ ବାନରମାନେ ଗୁହାରେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାସ ଅତିତ ହେଲା—ତେବେ ସେମାନେ କାହିଁକି ଏହା ଅନୁଭବ କରୁନାହାନ୍ତି? ଆମେ ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲୁ, ସେ ସମୟ ବିତିଗଲା—ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ?” “ଆପଣମାନେ ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ୱସ୍ତ, ନୀତିରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ ନିଆଯାଇଛି। ସମସ୍ତେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ମୋତେ ଅଗ୍ରଣୀ କରି ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲେ। ଏବେ, ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁ ଅଟଳ; ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ ନ କରି କିଏ ସୁଖୀ ହେବେ? ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏହି ସମୟରେ ସମସ୍ତ ବନବାସୀମାନେ ଅନ୍ନଜଳ ତ୍ୟାଗ କରି ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବା ଉଚିତ। ସୁଗ୍ରୀବ ସ୍ୱଭାବରେ କଠୋର ଓ ଆପଣଙ୍କ ଅଧିକାରରେ ଦୃଢ଼; ଆମେ ଯଦି ବିଫଳ ହୋଇ ଫେରିଯିବା, ସେ କେବେ ମାଫ କରିବେ ନାହିଁ। ଯଦି ସୀତାଙ୍କ ସନ୍ଦେଶ ନ ମିଳେ, ସେ କେବଳ ପାପ କରିବେ; ତେଣୁ ଆମେ ଆଜି ଏଠାରେ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବାକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ପୁଅ, ଜନାନୀ, ଧନ, ଘର ଛାଡ଼ି, ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବେ। ଏଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ଆମ ପାଇଁ ଅପମାନଜନକ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ; ମୋତେ ସୁଗ୍ରୀବ କଦାପି ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ କରିନାହାନ୍ତି। ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୋଇଛି, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ମଣିଷମଧ୍ୟରେ ରାଜା; ରାଜା, ଯିଏ ପୁରୁଣା ଶତ୍ରୁତା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେ ମୋର ଅନୁଚରଣ ଦେଖି—ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ, ତୀବ୍ର ଦଣ୍ଡ ଦେଇ ମୋତେ ହତ୍ୟା କରିବେ; ଆଉ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଥିବା ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ଦେଖିବାର କଣ ଉପକାର? ଏଠି ଏହି ପବିତ୍ର ସମୁଦ୍ରତଟରେ ମୁଁ ଉପବାସରେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିବି।” ଏହା ଶୁଣି, ରାଜପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥାରେ ସମସ୍ତ ବାନର ଦୁଃଖରେ ଭରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ସୁଗ୍ରୀବ ସ୍ୱଭାବରେ କଠୋର, ରାଘବ ନିଜ ଜନଙ୍କୁ ଅତି ଭଲପାଆନ୍ତି; କାର୍ଯ୍ୟ ଅସଫଳ ଦେଖି, ସମୟ ଆସିଲେ—ଯଦି ଆମେ ସମସ୍ତେ ଫେରିଯିବା, ରାଘବଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଆମକୁ ହତ୍ୟା କରିବେ। ଅପରାଧୀମାନେ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଆମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ଉପଦେଷ୍ଟାମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଛୁ। ଏଠି ଥିଲେ, ଯଦି ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା କିମ୍ବା କିଛି ସୂଚନା ମିଳେ, ତେବେ ଭଲ, ନହେଲେ ଏହି ଦୀର୍ଘଶୂର ବୀରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଥା ଯମଲୋକକୁ ଯିବା।" ଏହି ଭୟଭୀତ ବାନରମାନେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ତାରା କହିଲେ— “ଏତେ ଦୁଃଖ ଚିନ୍ତା କରିବା ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣମାନେ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ସମସ୍ତେ ଏହି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଏଠି ବସିବା। ଏହି ସ୍ଥାନ ମାୟାରେ ନିର୍ମିତ, ପ୍ରବେଶ କଠିନ, ଫୁଲ, ଜଳ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏଠି ଆମକୁ ଇନ୍ଦ୍ର, ରାଘବ କିମ୍ବା ବାନରରାଜା କାହାରୁ ମଧ୍ୟ ଭୟ ନାହିଁ।