ହନୁମାନ୍ ଏହିପରି କହି ସେ ଧର୍ମପରାୟଣ, ଚୀରବସ୍ତ୍ର ଓ କୃଷ୍ଣାଜିନ ପିନ୍ଧିଥିବା, ଧନ୍ୟ ତାପସୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ— “ଆମେ ଏହି ଗୁହାକୁ ହଠାତ୍ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ, ଏଠାରେ ଗାଢ଼ ଅନ୍ଧାର, ଆମେ କ୍ଲାନ୍ତ, ଖାଦ୍ୟ-ଜଳ ଅଭାବରେ ଶୋଷିତ। ଏହି ପୃଥିବୀର ଏକ ବିଶାଳ ମୁଖରେ ଆମେ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ, ତିବ୍ର ତ୍ରିଷ୍ଣାରେ ପିଡ଼ିତ, ଏଠାରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଅନେକ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖୁଛୁ। ଏ ସବୁ ଦେଖି ଆମେ ଅସ୍ଥିର ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ, ମନ ଭ୍ରମିତ—ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ସମାନ ଚମକୁଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷଗୁଡ଼ିକ କାହାର? ଏଠାରେ ଏତେ ଶୁଦ୍ଧ ମୂଳ-ଫଳ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମହଳ, ରୂପା ଘର—ଏଗୁଡ଼ିକ କାହାର? ଏଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜାଲି, ମଣିର ଝାଲର, ଫୁଲିଥିବା ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଉଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ଘରକୁ ଘେରିଛନ୍ତି। ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ବୃକ୍ଷ ଏଠି କିଏ ତିଆରି କରିଛି? ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦଳର ପଦ୍ମ ଏଠି କିଏ ଉପଜାଇଛି? ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମାଛ ଓ କଛୁଆ ଏଠି କିପରି ଦେଖାଯାଉଛି? ଏହା ଆପଣଙ୍କ ତପୋବଳର ଫଳ କି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାହାରି ଶକ୍ତି? ଆମେ ଜାଣୁନାହିଁ, ଆମକୁ ସବୁ କଥା କହନ୍ତୁ।” ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ତାପସୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ବନରାଜ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି ଏକ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ମାୟା। ସେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଦାନବମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଶିଳ୍ପୀ ଥିଲେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପରି। ତାଙ୍କର ମାୟାବଳରେ ସମଗ୍ର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବନ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମହଳ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ତପସ୍ୟାରେ ହଜାର ବର୍ଷ ବନେ ବସି ତିଆରି କରିଥିଲେ। ପରେ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଉଶନାସଙ୍କ ବଂଶର ସମସ୍ତ ଧନ ଦାନ ପାଇଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ। ସେ କିଛିକାଳ ଏହି ବନରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲେ, ଏବଂ ଅପ୍ସରା ହେମାଙ୍କୁ ଅତି ଭଲପାଇଲେ। କିନ୍ତୁ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ମହାବଳବାନ ବଜ୍ର ମାରି ତାଙ୍କୁ ବିନାଶ କଲେ, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହେମାଙ୍କୁ ଦାନ ମିଳିଲା। ଏହି ଅବିନାଶୀ ସୁଖ ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମହଳ ମୋତେ ମିଳିଛି। ମୁଁ ମେରୁସାବର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଝିଅ ସ୍ୱୟମ୍ପ୍ରଭା, ହେମା ମୋର ମାତା। ବନରାଜ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏହି ହେମାଙ୍କ ମହଳର ରକ୍ଷା କରେ। ହେମା ମୋ ମିତ୍ରୀ, ନୃତ୍ୟ ଓ ସଙ୍ଗୀତରେ ପାରଙ୍ଗତ। ତାଙ୍କ ଦୟାଦାନରେ ମୁଁ ଏହି ମହାମହଳ ରକ୍ଷା କରୁଛି। କହ, କେଉଁ କାମରେ ଏହି ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲ? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠି ଆସିଛ? ଏଠିର ଶୁଦ୍ଧ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଜନ କରି ଜଳ ପାନ କରିଛ, ଏବେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ।” ଏହିପରି ଉପକଥନ ପରେ, ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକୋନପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବନରାଜମାନେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବାବେଳେ, ଧର୍ମପରାୟଣ ତାପସୀ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ବନରାଜମାନେ, ଯଦି ଫଳ ଭୋଜନରେ ତୁମମାନଙ୍କର କ୍ଲାନ୍ତି ଦୂର ହୋଇଛି, ଏବଂ ଯଦି ମୋତେ ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ତୁମ ଗଳ୍ପ କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।” ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସତ୍ୟ ଓ ସରଳ ଭାବରେ ସବୁ କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ— “ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀର ରାଜା, ଦଶରଥନନ୍ଦନ ରାମ, ମହେନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣ ସମାନ ତେଜସ୍ବୀ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସହ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଭାର୍ୟା ସୀତା ଥିଲେ; ରାବଣ ଜନସ୍ଥାନରୁ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ହରଣ କରିଥିଲେ। ସେ ରାଜାଙ୍କ ଏକ ବନ୍ଧୁ ସୁଗ୍ରୀବ, ବନରମାନ୍ୟର ରାଜା, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ପ୍ରେରିତ। ଅଙ୍ଗଦ ପ୍ରମୁଖ ବନରାଜମାନେ ଏହି ସଂଘ ସହିତ ଆମେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ, ଯାମଙ୍କ ରକ୍ଷିତ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆସିଛୁ। ଆମକୁ ଆଦେଶ ମିଳିଥିଲା—‘ଯେଉଁ ରାକ୍ଷସ ରୂପ ବଦଳିପାରେ, ସେ ରାବଣ ଓ ବିଦେହନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜ।’ ଆମେ ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜି, ଉପସାଗର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୋଜିଲୁ। ତେବେ ଭୂକ୍ଷାକ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଗଛ ତଳେ ବସିଲୁ। ଆମର ମୁହଁ ମଲିନ ଓ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ, ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଉପାୟ ମିଳୁନାହିଁ, ଶୋକ ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଉଛୁ। ଏବେ ଆମେ ଚାରିପାଖ ଦେଖିଲୁ, ଏକ ବିଶାଳ ଗୁହା ଦେଖିଲୁ, ଲତା ଓ ବୃକ୍ଷରେ ଆବୃତ୍ତ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା। ସେଠାରୁ ପାଣିରେ ଭିଜିଥିବା ପଖି ହଂସ, ବକ, କୁଲିଙ୍ଗ ଉଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ମୁଁ ବନରାଜମାନେ କହିଲି—‘ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ନିରାପଦ।’ ସମସ୍ତଙ୍କ ମତ ଏହି ଥିଲା। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ ହାତ ଧରି ଗଭୀର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲୁ। ଏହିପରି ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାକୁ ହଠାତ୍ ଆମେ ବସିଲୁ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆମେ ଏଠିକୁ ଆସିଛୁ। ଏବେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଭୂକ୍ଷାକ୍ଲାନ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଛୁ। ଆପଣ ଆତିଥ୍ୟ ନିୟମରେ ଆମକୁ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଇଛନ୍ତି। ଭୂକ୍ଷା ଅତିରେକ ହେବାରୁ ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଖାଇଛୁ; ଆପଣ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରାଣ ଦାନ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ଆପଣ ଯଦି ଆମଠାରୁ କିଛି ଚାହୁଁଛନ୍ତି, କହନ୍ତୁ—ବନରାଜମାନେ କଣ କରିପାରିବେ?” ତେବେ, ସବୁ ଜାଣିଥିବା ସ୍ୱୟମ୍ପ୍ରଭା ଉତ୍ତର ଦେଲେ— “ମୁଁ ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାଜମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ। ମୁଁ ନିଜ ଧର୍ମରେ ବଞ୍ଚି ଏଠି କାହାସହିତ କୌଣସି କାମ ନାହିଁ।”— ଏହିପରି ଧର୍ମମୟ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ତାପସୀ ଦେଲେ।