ଗଜ, ଗବକ୍ଷ, ଗବୟ, ଶରଭ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ—ଏହି ପଞ୍ଚ ବନରାଜ ଅଲଗା ଅଲଗା ଅବସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏକାଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୂରେ ନଥିଲେ। ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବାନ୍, ଅଙ୍ଗଦ—ଏହି ରାଜପୁତ୍ର ଓ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ତାରା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ବନରାଜମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ପାହାଡ଼ ଓ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ଭିତରେ ସନ୍ଧାନ କରି, ଏକ ଖୋଲା ଗୁହା ଦେଖିଲେ। ଏହି ଗୁହାର ନାମ ଦୁର୍ଗମୃକ୍ଷ, ଯାହାକୁ ଏକ ରକ୍ଷସ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା; ସେମାନେ ଖିଦା, ପିପାସା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଅତିଶୟ ପୀଡ଼ିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ପାଣି ଦେଖିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ବଡ଼ ଗୁହାକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଲତା ଓ ଗଛରେ ଆବୃତ, ଏଠାରୁ କୁଙ୍କୁତି, ହଂସ, ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ବାହାରୁଥିଲେ। ଚକ୍ରବାକ ଅଣ୍ଡା, ଯାହା ଜଳରେ ଭିଜା ଏବଂ ପଦ୍ମର ରେଣୁରେ ଲାଲ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରୁ ବାହାରୁଥିଲେ। ଏହି ସୁଗନ୍ଧିତ, ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଗୁହା ପହଞ୍ଚି, ମହାବଳୀ ବନରାଜମାନେ ବିସ୍ମୟ ଓ ଆଶଙ୍କାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ଏବଂ ଗୁହାକୁ ନେଇ ସନ୍ଦେହ କରିଲେ। ତଥାପି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ସେହି ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ—ଏହି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀରେ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନ, ଯାହା ରକ୍ଷସ ରାଜାଙ୍କ ନିବାସ ସଦୃଶ ଲାଗୁଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଦୁଃସାଧ୍ୟ, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଏହି ଗୁହା ଦେଖି, ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ସମାନ ଦେହୀ, ଅନ୍ୟ ବନରାଜମାନେ କୁ କହିଲେ: “ଆମେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ଖୋଜିଛୁ, ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ, ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁହାରୁ ହଂସ, କୁଙ୍କୁତି, ସାରସ ପକ୍ଷୀ ବାହାରୁଛନ୍ତି। ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଳରେ ଭିଜି ଏଠାରୁ ବାହାରୁଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ କିଛି ଜଳ ଅଛି, କିମ୍ବା ଅଣ୍ଡା କିମ୍ବା ତଳାବ ଅଛି। ଏଠାର ଦ୍ୱାରରେ ଗଛ ଘନ ଅଛି, ଚଳ, ଏହି ଅନ୍ଧକାରାଚ୍ଛନ୍ନ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା।" ସମସ୍ତେ ଏହି ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ ଚାନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ନଥିଲା, ଯାହା ଦେଖି ବନରାଜମାନେ ଭୟେ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ସିଂହ, ବିଭିନ୍ନ ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ। ବାଘ ସମାନ ବନରାଜମାନେ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ତେଜ ଓ ବଳ କାମ କରୁନଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧକାରରେ ବାୟୁ ସମାନ ଚଳିଲା, ଏହି ବନରାଜମାନେ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ତ୍ୱରିତ ଗତିରେ ଚାଲିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଓ ଘନ ଗଛରେ ଆବୃତ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ, ସେମାନେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଏକ ଯୋଜନ ଦୂର ଯାତ୍ରା କଲେ; ଏବେ ସେମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ, ପିପାସିତ ଓ ମୁହଁ ମଣ୍ଡାଇ, ପାଣି ଖୋଜୁଥିଲେ। ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ଅନେକ ସମୟ ଘୁରିଲେ, ଏବଂ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ, ମୁହଁ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇଗଲା। ଏହି ପ୍ରାଣବନ୍ଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ ନାୟକ ବନରାଜମାନେ ଆଲୋକ ଦେଖିଲେ; ଏହି ଅନ୍ଧକାର ହୀନ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏକ ମୃଦୁ, ଶାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଅଗ୍ନିପ୍ରଭା ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗଛ, ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ, ପୁନାଗ, ବଞ୍ଜୁଳ, ଧବ ଦେଖିଲେ। ଚମ୍ପକ, ନାଗ ଓ ଫୁଲିଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକର ଗଛ, ସୁନା ଫୁଲର ଗୁଚ୍ଛ ଓ ରଙ୍ଗିନ ନବପଲ୍ଲବରେ ଶୋଭିତ ଥିଲେ। ତାଳ ଲତାର ମୁକୁଟ ସୁନା ଅଳଙ୍କାରରେ ଭୂଷିତ, ଉଦୟ ରବି ସମାନ ଦୀପ୍ତି, ବୈଦୂର୍ୟ ମଣିର ମଞ୍ଚ ଥିଲା। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦେହୀ ଗଛ, ନୀଳ ପଦ୍ମ ଏବଂ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘୁରୁଥିଲେ। ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଗଛର ମଧ୍ୟରେ, ଶୁଦ୍ଧ ସୁନାର ମାଛ ଓ ବଡ଼ ପଦ୍ମ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପଦ୍ମସରୋବର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୌପ୍ୟ ମହଳ ଦେଖିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଜାଲିର ଜାଳି ଓ ମୁକ୍ତା ଜାଲର ଝାଳି ଦ୍ୱାରା ଢାକା ବିନ୍ଦୁ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୌପ୍ୟ ତଳା, ବୈଦୂର୍ୟ ମଣିର ଅଳଙ୍କାର ଥିଲା। ସେଠାରେ ସେମାନେ ସବୁଠାରେ ଶୋଭାୟମାନ ଗୃହ, ମାଞ୍ଚି ଓ ଫଳେ ଭରିଥିବା ଗଛ, ପ୍ରବାଳ ଓ ମଣି ସଦୃଶ ଦେଖିଲେ। ସୁନା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ମଧୁ ଚାରିପାଖରେ, ମଣି ଓ ସୁନାରେ ଭୂଷିତ ଶୟନ ଓ ଆସନ ଥିଲା। ଚାରିପାଖରେ ବିଭିନ୍ନ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ସୁନା, ରୌପ୍ୟ ଓ କାଂସ୍ୟ ପାତ୍ରର ଢେର ଥିଲା। ଦିବ୍ୟ ଅଗୁରୁ, ଚନ୍ଦନ, ଶୁଦ୍ଧ ଭୋଜ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ମଧ୍ୟ ଥିଲା। ମୂଲ୍ୟବାନ ରଥ, ମଧୁ ଓ ଦିବ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଥିଲା। ରଙ୍ଗିନ କମ୍ବଳ, ମୃଗଚର୍ମ ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ରଖାଯାଇଥିଲା, ଅଗ୍ନି ସମାନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ। ଏହି ଶୋଭାମୟ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଶୁଦ୍ଧ ସୁନା ରାଶି ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବନରାଜମାନେ ଏକ ନାରୀକୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ଦୂରରେ ନଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ଛାଲ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଥିଲା। ସେ ଏକ ତପସ୍ୱିନୀ, ନିୟମିତ ଆହାରୀ, ତପୋବଳରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ। ବନରାଜମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ। ତାହାପରେ ହନୁମାନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଆପଣ କିଏ? ଏହି ଗୁହା କାହାର? ଏହି ଧନ-ଅଳଙ୍କାର କାହାର?” ପର୍ବତ ସମାନ ଦେହୀ ହନୁମାନ ତାହା ସହ ହାତ ଜୋଡି ସମ୍ବୋଧନ କରି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମାତା, ଆପଣ କିଏ? ଏହି ନିବାସ ଓ ଗୁହା କାହାର? ଏହି ରତ୍ନମାଳା କାହାର? ଦୟାକରି ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଅନୁରୋଧ ପରେ, ହନୁମାନ ସେ ଧନ୍ୟ ତପସ୍ୱିନୀ, ଛାଲ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ଧାରଣ କରି, ଧର୍ମମାର୍ଗ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମାତା, ଆମେ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାରେ ଅଚାନକ ପ୍ରବେଶ କରିଛୁ, ଖିଦା, ପିପାସା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଅତିଶୟ ପୀଡ଼ିତ।