ଏହି ଅଞ୍ଚଳଟି ବିପୁଳ, ଗୁହା ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଖୋଜିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଥିଲା। ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ସେଇ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ପର୍ବତକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତଲାଶ କଲେ। ଏଠାରେ ଗଜ, ଗବକ୍ଷ, ଗବୟ, ଶରଭ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ ପ୍ରତ୍ୟେକେ ଅଲଗା ଅଲଗା ଅଞ୍ଚଳରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏକାଉଁଠାରୁ ଅତି ଦୂର ନ ଥିଲେ। ଏହି ସହିତ ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବାନ, ରାଜପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ଓ ଅରଣ୍ୟବାସି ତାରା ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ପର୍ବତମାଳା ଆବୃତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଖୋଜିବା ପରେ, ଏକ ଖୋଲା ଗୁହା ଦେଖିଲେ। ଏହା ଦୁର୍ଗମୃକ୍ଷା ନାମକ ଗୁହା, ଯାହା ଏକ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ଥିଲା ଓ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଭୋକ ଓ ତିଆରିରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ପାଣି ଖୋଜୁଥିବା ସେମାନେ ସେଠାକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଏହି ବିଶାଳ ଗୁହା ଲତା ଓ ବୃକ୍ଷରେ ଆଛାଦିତ; ଏଠାରୁ ମାଦନ, ହଂସ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ବାହାରୁଛନ୍ତି। ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଳରେ ଭିଜା, ପଦ୍ମର ପ୍ରସ୍ତରେ ରଙ୍ଗିନ ଦେହ ନେଇ ବାହାରୁଛନ୍ତି। ସେମାନେ ସେଇ ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ କଠିନ ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ମହାବୀର ବନରୁ ଆସିଥିବା ସେମାନେ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁହାକୁ ଦେଖି ଚମତ୍କୃତ ଓ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ; ଏହି ଗୁହା ପ୍ରତି ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ନେଲା। ତଥାପି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେମାନେ ଏହି ଜନ୍ତୁ-ଜନାନ୍ତର ଭିଡ଼ ଥିବା ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦାନବପତିର ନିବାସ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା। ସେଇ ଗୁହା ଭୟାନକ, ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ଓ ପ୍ରବେଶ କରିବାରେ ଅଶକ୍ୟ ଲାଗୁଥିଲା। ତେଣୁ ବନର ଅନୁଭବୀ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ମଙ୍ଗବାଦୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଆମେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ପର୍ବତମାଳା ଆବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ଖୋଜିଛୁ, ଦେଖ, ଆମେ ସମସ୍ତେ କ୍ଲାନ୍ତ ଏବଂ ମୈଥିଲୀକୁ ଦେଖିପାରିଲୁ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁହାରୁ ହଂସ, ମାଦନ, ସାରସ ପକ୍ଷୀ ବାହାରୁଛନ୍ତି।” “ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ପାଣିରେ ଭିଜି ଚାରିପଟେ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି, ନିଶ୍ଚିତ ଏଠାରେ ପାଣି ଅଛି, କିମ୍ବା ଏଠାରେ କୌଣସି ଖାଳି କିମ୍ବା ଝିଲିକ ଅଛି। ଏଠାର ମୁହଁରେ ଶ୍ୟାମଳ ଓ ହରିତ ବୃକ୍ଷ ଥିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି।” ଏପରି କହି ସମସ୍ତେ ସେଇ ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଏଠା ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିନା ଅନ୍ଧକାର ଅଞ୍ଚଳ, ଯାହା ଦେଖି ସେମାନଙ୍କ ରୋମାଞ୍ଚ ହେଲା; ସେଠାରେ ବାଘ, ସିଂହ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ। ବାଘପ୍ରତିମା ମଙ୍ଗବାଦୀମାନେ ଏହି ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ତେଜ ଓ ଶକ୍ତି କାମ କରୁନଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ବାୟୁ ପରି ଚାଲିଥିଲା; ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଗୁହା ଭିତରେ ଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ସେଇ ଭୟାନକ ଗୁହା ଭିତରେ ନାନାଧରଣର ବୃକ୍ଷ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଏକ ଯୋଜନା ଦୂର ଏକାଠି ହୋଇ ଚାଲିଲେ, ଅତି କ୍ଲାନ୍ତ, ତିଆରି ଓ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ପାଣି ଖୋଜୁଥିଲେ। ସେମାନେ ଗୁହା ଭିତରେ ଅନେକ ସମୟ ଅବିରାମ ଭ୍ରମଣ କଲେ; ଦେହ ଶିଥିଳ, ମୁହଁ କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଗଲା। ଅନ୍ତେ, ଜୀବନ ଉପରେ ଆଶା ହରାଇଥିବା ସେମାନେ ଆଲୋକ ଦେଖିଲେ। ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଅନ୍ଧକାର ଶୂନ୍ୟ ଏକ ଶାନ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଗଲା। ସେଠାରେ ସେମାନେ ସୁନା ଗଛ, ଯାହା ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଶାଳ, ତାଳ, ତମାଳ, ପୁନାଗ, ବଞ୍ଜୁଳ ଓ ଧବ ଗଛ ଦେଖିଲେ। ଚମ୍ପକ, ନାଗ ଓ ଫୁଲିଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକାର ଗଛର ସୁନା ଫୁଲ ଓ ଲାଲ ମାଞ୍ଜରୀ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସୁନା ଅଳଙ୍କାରର ଲତା ଦ୍ୱାରା ଶିରୋଭୂଷିତ ଏହି ଗଛମାନେ ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ବୈଦୂର୍ୟମୟ ଚତୁର୍ଥପାଳି ଥିଲା। ଦେଖିବାକୁ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏହି ସୁନା ଗଛ, ନୀଳ ବୈଦୂର୍ୟ ପଦ୍ମ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚାରିପଟେ ଘିରିଥିଲେ। ସୁନା ଗଛ ଜଣାପଡ଼ୁଥିଲା ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି, ସୁନା ମାଛ ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ପଦ୍ମ ଥିଲା। ସେଠାରେ ସେମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳର ପଦ୍ମସର ଦେଖିଲେ; ସୁନା ଓ ରୂପାର ରାଜପ୍ରାସାଦ ଥିଲା। ସୁନା ଜାଲି ଓ ମୁକ୍ତା ଜାଲ ରହିଥିବା ଜାଳି ଜାଲି ଝରୋଖା, ସୁନା ଓ ରୂପା ତଳା, ବୈଦୂର୍ୟ ମଣିର ଅଳଙ୍କାର ଥିଲା। ସେଠାରେ ମଙ୍ଗବାଦୀମାନେ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୃହ ଦେଖିଲେ; ଫୁଲିଥିବା ଓ ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଗଛ, ପ୍ରବାଳ ଓ ମଣି ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସୁନା ମୌମାଛି ଓ ମଧୁ ଚାରିପଟେ ଥିଲା; ରତ୍ନ ଓ ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଶୟ୍ୟା ଓ ଆସନ ଦେଖିଲେ। ଏଠାରେ ସେମାନେ ସୁନା, ରୂପା ଓ କଂସ୍ୟର ବଡ଼ ବଡ଼ ପାତ୍ର ଜମା ଦେଖିଲେ। ଦିବ୍ୟ ଅଗୁରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ, ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଦେଖିଲେ। ମୂଲ୍ୟବାନ ଯାନ, ମଧୁର ମଧୁ ଓ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଦେଖିଲେ। ରଙ୍ଗିନ କମ୍ବଳ ଓ ପଶୁଚର୍ମ ଥିଲା, ଯାହା ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେମାନେ ଏଠାରେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୁନା ରାଶି ଦେଖି ଗୁହା ତଲାଶ କଲେ। ସେମାନେ ନିକଟରେ ଏକ ନାରୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ କବଚ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ସେଠାରେ ଏହି ତପସ୍ୱିନୀ ନାରୀ ନିୟମିତ ଆହାରରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଓ ତପୋଜ୍ୱଳିତ ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ମଙ୍ଗବାଦୀମାନେ ଚମତ୍କୃତ ହୋଇ ସ୍ଥିର ରହିଲେ। ତେଣୁ ହନୁମାନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହିଳେ, ଆପଣ କିଏ? ଏହି ଗୁହା କାହାର?” ଏହିପରି ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ତାପସ୍ୱିନୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ମାତା, ଆପଣ କିଏ? ଏହି ନିବାସ ଓ ଗୁହା କାହାର? ଏହି ରତ୍ନମାଳା କାହାର? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଘଟଣା ପରେ, ବୈଭବଶାଳୀ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ହନୁମାନ୍, ତାପସ୍ୱିନୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ବୃଦ୍ଧା ନାରୀଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ସେ କବଚ ଓ କୃଷ୍ଣମୃଗଚର୍ମ ପିନ୍ଧି, ଧର୍ମର ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।