ବାନର ସେନା ଦକ୍ଷିଣପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପହଞ୍ଚିଲା, ସେଠାରେ ଏକ ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ାରେ ରହିଲେ ଏବଂ ସମୟ କଟାଇଲେ। ସେ ଅଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପୁଳ ଏବଂ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଥିଲା, ଏଠାରେ ଅନେକ ଗୁହା ଏବଂ ଝାଡ଼ି ଥିଲା। ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ସେଇ ପୂରା ପାହାଡ଼କୁ ତଲାଶ କଲେ। ଗଜ, ଗବକ୍ଷ, ଗବୟ, ଶରଭ ଏବଂ ଗନ୍ଧମାଦନ—ଏମାନେ ସେଉଁଠି ଅଲଗା ଅଲଗା ହେବା ସତ୍ୱେ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି। ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବାନ, ଅଙ୍ଗଦ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ତାରା ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ଥିଲେ। ସେମାନେ ପାହାଡ଼ ଶୃଙ୍ଗରେ ଆବୃତ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଅଞ୍ଚଳ ତଲାଶ କରିବା ପରେ ଏକ ଖୋଲା ଗୁହା ଦେଖିଲେ। ଏହା ଦୁର୍ଗମୃକ୍ଷ ନାମକ ଗୁହା, ଯାହାକୁ ଏକ ରାକ୍ଷସ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା। ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଅଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ ଏବଂ ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ବାନରମାନେ ପାଣି ଖୋଜି ଏହି ଗୁହା ପାଖକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଏହି ବଡ଼ ଗୁହା ଲତା ଓ ଗଛରେ ଆବୃତ, ଏଠାରୁ କୂଳି, ହଂସ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ବାହାରୁଛନ୍ତି। ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଳରେ ଭିଜି ରହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଦେହ ପଦ୍ମର ପରାଗରେ ରଙ୍ଗିନ। ସେ ଶୁଭ୍ର ଓ ସୁଗନ୍ଧିତ ଗୁହା ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଗମ ଥିଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁହାକୁ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଆଶଙ୍କାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତଥାପି ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଏବଂ ଉତ୍ସାହରେ ଏହି ଜନ୍ତୁ-ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯାହା ରାକ୍ଷସେଶ୍ବରଙ୍କ ନିବାସ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଗୁହାଟି ଭୟଙ୍କର, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଥିଲା। ବନଯାତ୍ରାର ଅନୁଭବୀ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ବାନରମାନୋଁକୁ କହିଲେ, “ଆମେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ପାହାଡ଼ ଆବୃତ ଅଞ୍ଚଳ ତଲାଶ କରିଛୁ। ଆମେ ସମସ୍ତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ, ତଥାପି ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦେଖିନାହିଁ। ଏହି ଗୁହାରୁ ହଂସ, କୂଳି ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ବାହାରୁଛନ୍ତି।” “ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଳରେ ଭିଜି ରହିଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ ଏଠାରେ କିଛି ଜଳ ଅଛି, ସାଇତ ଏଠାରେ କୁଆଁ କିମ୍ବା ତଳାବ ଅଛି। ଗୁହା ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାରରେ ଗଛଗୁଡ଼ିକ ହରିତ ଅଛି।” ଏଭଳି କହି ସମସ୍ତେ ଅନ୍ଧକାରେ ଆବୃତ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ବାନରମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିତ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ରୋମାଞ୍ଚ କରିଦେଲା। ସେଠାରୁ ସେମାନେ ସିଂହ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ। ବାଘ ସଦୃଶ ବାନରମାନେ ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି, ତେଜ ଓ ଶକ୍ତି କାମ କରୁନଥିଲା। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧକାରରେ ବାୟୁ ସଦୃଶ ଚଳିଥିଲା, ଏହି ବାନରମାନେ ଶୀଘ୍ର ଗୁହା ଭିତରକୁ ଗଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲା। ଏଠାରେ ଏକ ଯୋଜନା ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେମାନେ ଏକାଠି ଚାଲିଲେ, କ୍ଲାନ୍ତ, ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ଏବଂ ଭ୍ରମିତ ଅବସ୍ଥାରେ ପାଣି ଖୋଜୁଥିଲେ। ଏହି ଗୁହାରେ ବେଶି ସମୟ ଚାଲିବା ପରେ, ବାନରମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଇପଡ଼ିଲେ। ଶେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଆଶା ହାରିଦେଲେ, ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ଶୂନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଲା। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ସୁନା ଗଛ ଯାହା ଅଗ୍ନିର ତାପରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସାଲ, ତାଳ, ତମାଳ, ପୁନାଗ, ବଞ୍ଜୁଳ ଓ ଧବ ଗଛ। ଚମ୍ପକ, ନାଗ ଓ ଖିଲିଥିବା କର୍ଣ୍ଣିକର ଗଛ, ସୁନା ଫୁଲ ଓ ଲାଲ ନବପତ୍ରର ଗୁଛ। ସୁନା ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ଲତାମାଳା ତାଳା, ବେରିଲ ମଣିର ମଞ୍ଚ, ଏବଂ ତରୁଣ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତିମାନ ଗଛ। ସୁନାର ଗଛ, ନୀଳମଣି ପଦ୍ମ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଘିରି ରହିଛନ୍ତି। ବଡ଼ ସୁନା ଗଛ ଏବଂ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଏଠାରେ ସୁନା ମାଛ ଓ ବଡ଼ ପଦ୍ମ ଅଛି। ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ ଭରା ପଦ୍ମପୁଣି, ସୁନା ଓ ଚାଁଦିର ରାଜମହଳ। ସୁନା ଜାଲର ଜାଲି, ମୁକ୍ତାର ଜାଲ ଓ ସୁନା-ଚାଁଦିର ତଳ, ବେରିଲ ମଣିର ଅଳଙ୍କାର ଥିଲା। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୃହ ଏବଂ ଫୁଲ-ଫଳରେ ଭରିଥିବା ଗଛ ଥିଲା, ଯାହା ପ୍ରବାଳ ଓ ମଣି ସଦୃଶ। ସେଠାରେ ସୁନା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ମଧୁ, ମଣି ଓ ସୁନାର ଶୟ୍ୟା ଓ ଆସନ ଦେଖିଲେ। ତାହା ସହ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ସୁନା, ଚାଁଦି ଓ କଂସ୍ୟର ବଡ଼ ବଡ଼ ପାତ୍ର ଥିଲା। ଦିବ୍ୟ ଅଗୁରୁ ଓ ଚନ୍ଦନ, ଶୁଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଥିଲା। ସେଠାରେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଯାନ, ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ମଧୁ ଓ ଦିବ୍ୟ ମୂଲ୍ୟବାନ ବସ୍ତ୍ର ଦେଖିଲେ। ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର କମ୍ବଳ ଓ ପଶୁଚର୍ମ ଏଠା ଓ ସେଠା ରଖାଯାଇଥିଲା, ଅଗ୍ନିର ଦୀପ୍ତି ସଦୃଶ ଆଭା ଦେଉଥିଲା। ଏହି ଶୋଭାମୟ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଖସ୍ତ ସୁନା ଦେଖିଲେ। ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣ ସମୟରେ ସେମାନେ ଏକ ନାରୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେ ଦୂରେ ନୁହଁନ୍ତି, ଚମରା ଓ କୁଶା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତପସ୍ଵିନୀ ଏବଂ ନିୟମିତ ଆହାର କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହ ତେଜୋମୟ ଥିଲା। ବାନରମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଏଠାରେ ଦଢ଼ି ହେଲେ। ହନୁମାନ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଆପଣ କିଏ? ଏହି ଗୁହା କାହାର?” ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ସଦୃଶ ହନୁମାନ ବୟସ୍କ ତାପସ୍ଵିନୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ନମ୍ରତାରେ ପଚାରିଲେ, “ମା, ଆପଣ କିଏ? ଏହି ଗୃହ ଓ ଗୁହା କାହାର? ଏହି ରତ୍ନ ଓ ଧନ-ଦୌଲତ କାହାର? ଦୟାକରି ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ହେଉଛି ପବିତ୍ର ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକାବନ୍ତି ଅଧ୍ୟାୟର କଥା।