ଏହି ଦୁର୍ଗମ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ମନ୍ଦ୍ରିଗଣ ତାଙ୍କର କ୍ଲାନ୍ତିକୁ ଛାଡି, ପୁନି ଏହି ଅରଣ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ଆହ୍ବାନ ଦେଲେ। ଏହି କଥା ଆଙ୍ଗଦ କହିଲେ—ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଅନ୍ୟ ଉଦ୍ୟମରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତାଙ୍କର କର୍ମର ଫଳ ଦେଖିପାରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯଦି କେହି ନିରାଶାରେ ପଡିଯାନ୍ତି, ସେଉଁଠି କୌଣସି ସଫଳତା ଆସିପାରିବ ନାହିଁ। ସୁଗ୍ରୀବ ରାଜା ରୂଷ୍ଟ ଏବଂ ତିନି ବଡ଼ କଠୋର ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଓ ବନରାଗଣ, ତମେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କୁ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି କଥା ତମର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କହାଯାଇଛି; ଯଦି ଏହା ତମେ ମନେ ପସନ୍ଦ କର, ତେବେ କାର୍ଯ୍ୟ କର; ଯଦି କିଛି ଉପଯୁକ୍ତ କଥା ଅଛି, ତେବେ ସମସ୍ତେ ବନରା ମିଳି କହ। ଆଙ୍ଗଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଗନ୍ଧମାଦନ ତାଙ୍କର ପିଆସ ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ସত্ত୍ୱେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାଷାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ଯେଉଁ କଥା ଆଙ୍ଗଦ କହିଛନ୍ତି, ଏହା ତୁମମାନେ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ମଙ୍ଗଳକର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ କଥାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଚଳ, ପୁନି ଆମେ ପାହାଡ଼, ଗୁହା, ପଥର, ଜଙ୍ଗଳ ଓ ପାହାଡ଼ ଝରଣାଗୁଡିକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଯିବା। ସୁଗ୍ରୀବ ମହାତ୍ମା ଯେଉଁଠି ସ୍ଥାନ ଦିଆଇଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ମିଳି ଅରଣ୍ୟ ଓ ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗକୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାଗଣ ପୁନି ଉଠି, ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଘନ ଅରଣ୍ୟ ଥିବା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଖୋଜିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦଳ ଭଳି ଚମତ୍କାର ଚାନ୍ଦି ପାହାଡ଼କୁ ଚଡ଼ିଲେ, ଯେଉଁଠି ଅନେକ ଶିଖର ଓ ଗୁହା ଅଛି। ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ବନରାମାନେ ସେଠି ଲୋଧ୍ର ଓ ସପ୍ତପର୍ଣ୍ଣ ଗଛର ଅନନ୍ଦ ଉଦ୍ୟାନ ଖୋଜିଲେ। ଶିଖରକୁ ଚଡ଼ି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ରାନୀ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ପାହାଡ଼ର ଅନେକ ଗୁହା ଦେଖି, ବନରାମାନେ ଚାରିପାଖ ଦେଖୁ ଦେଖୁ ଏହାକୁ ଚଡ଼ିଲେ। ତାପରେ ଭୂମିକୁ ଉତରି, କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ମନ ଅଳସ, ସେମାନେ ଗଛ ତଳେ ଥୋଡ଼ା ବିଶ୍ରାମ ନେଲେ। କ୍ଲାନ୍ତି କିଛି ହ୍ରাস ହେଲା ପରେ, ସେମାନେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଖୋଜିବାକୁ ପୁନି ଯାତ୍ରା କଲେ। ହନୁମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସେଉଁଠିରେ ବନରାମାନେ ବିନ୍ଧ୍ୟକୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଚାରିପାଖ ଖୋଜିଲେ। ଏଉଁପରେ, ତୁମେ ଏବେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚାଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ହନୁମାନ, ତାରା ଓ ଆଙ୍ଗଦ ଏକସାଥି ହୋଇ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଓ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ ଖୋଜିଲେ। ସେଠି ଚାରିପାଖ ଅନେକ ଗୁହା ଅଛି, ସେଠି ସିଂହ ଓ ବାଘ ରହୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ପ୍ରାନ୍ତରେ ବଡ଼ ଝରଣା ବହୁଛି। ସେମାନେ ପାହାଡ଼ର ପଶ୍ଚିମ-ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଏବଂ ସେଠି ରହିବା ସମୟରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ଅନ୍ୱେଷଣ କ୍ଷୟ ହେଲା। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ବଡ଼ ଓ ଗୁହା ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭରିଆ; ସେଠି ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ ପାହାଡ଼ର ଶବ୍ଦ ଅଞ୍ଚଳ ଖୋଜିଲେ। ଗଜ, ଗବାକ୍ଷ, ଗବୟ, ଶରଭ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ ଅଲଗା ଅଲଗା ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଦୂର ନୁହେଁ। ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ହନୁମାନ, ଜାମ୍ବବନ୍, ଆଙ୍ଗଦ ଓ ତାରା ମଧ୍ୟ ସେଠି ଥିଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ସେମାନେ ଏକ ଖୋଲା ଗୁହା ଦେଖିଲେ। ଏହା ଦୁର୍ଗମୃକ୍ଷ ନାମକ ଦୁର୍ଗମ ଗୁହା, ଏହାକୁ ଏକ ଦାନବ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା; ଖାଇବା ଓ ପିବା ପାଇଁ ତୀବ୍ର ଅଭାବ, କ୍ଲାନ୍ତ ଓ ପିଆସି, ସେମାନେ ପାଣି ଖୋଜିଲେ। ଗୁହା ଲତା ଓ ବୃକ୍ଷରେ ଆଛି; ଏଠାରୁ କୁଞ୍ଜ, ହଂସ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ବାହାରୁଥିଲେ। ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଳରେ ଭିଜି ଲଟସ୍ ପ୍ରମାଣରେ ଶରୀର ଲାଲ ହୋଇଥିଲେ; ସେମାନେ ସୁଗନ୍ଧିତ ଓ ଦୁର୍ଗମ ଗୁହାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଉତ୍ତମ ବନରାମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଗଲେ; ସେମାନେ ସେ ଗୁହା ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କଲେ। ତଥାପି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଭରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାମାନେ ଏହି ଗୁହାକୁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେଠି ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିଲା, ଦାନବ ଚ୍ୟତନ୍ୟର ନିବାସ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଗୁହା ଭୟଙ୍କର, ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; ତାପରେ ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଭଳି, ବନରାମାନେ ଉପରେ କହିଲେ— 'ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳ ଖୋଜିବାକୁ ଆମେ ଖୁବ୍ କ୍ଲାନ୍ତ, କିନ୍ତୁ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଏହି ଗୁହାରୁ କୁଞ୍ଜ, ହଂସ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ବାହାରୁଛନ୍ତି।' 'ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଜଳରେ ଭିଜି ଚାରିପାଖ ଉଡ଼ୁଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚିତ ଏଠି କିଛି ଜଳ ଅଛି, କିମ୍ବା କୂଆ ଅଥବା ପୋଖରି।' 'ଗୁହା ଦ୍ୱାରରେ ଶ୍ରୀମୟ ବୃକ୍ଷ ଦେଖିଯାଉଛି; ଏହି କଥା କହି, ସମସ୍ତେ ଏହି ଅନ୍ଧାରା ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।' ବନରାମାନେ ଦେଖିଲେ—ଏଠି ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଲୋମ ଖଡ଼ି ଉଠିଲା; ଏଠାରୁ ସେମାନେ ସିଂହ, ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ। ବାଘ ଭଳି ବନରାମାନେ ଅନ୍ଧାରା ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେମାନେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳତା ଓ ଶକ୍ତି ନିଃଶେଷ ହେଲା। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧାରାରେ ବାୟୁ ଭଳି ଚଳିଲା; ବନରା-ହାତୀମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗୁହାକୁ ଭିତରକୁ ଯାଇଲେ। ସେମାନେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ଵଳ ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ସ୍ଥାନ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉତ୍ତମ; ଏହି ଭୟଙ୍କର ଗୁହାର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ବୃକ୍ଷ ଭରିଥିଲା। ସେମାନେ ଏକ ଯୋଜନ ଦୂର ଏକାଠି ହୋଇ, ଅଳସ, ପିଆସି, ଭ୍ରମିତ, ପାଣି ଖୋଜିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ଗୁହାରେ ଅନେକ ସମୟ ଚାଲିଲେ, ଅନ୍ତରାୟ ବିନା; ବନରାମାନେ କ୍ଲାନ୍ତ, ମୁଝି, ଶରୀର ଶିଥିଳ ହୋଇଗଲେ।