ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ତଦନ୍ତ କରିଥିବା ସେ ମହାବଳୀ ବାନର ଏବଂ ତାଙ୍କର ସେନା ଏ ସମୟରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଛକୁ ଫେରିଆସିଲେ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବି ସୁଶେନା ତାଙ୍କ ସହ ବାନରମାନେ ସହିତ ତଦନ୍ତ କରି, ଏକ ମାସ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ରବଣ ପର୍ବତରେ ରାମଙ୍କ ସହ ବସିଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଏହିପରି କହିଲେ— “ସମସ୍ତ ପର୍ବତ, ଘନ ଅରଣ୍ୟ, ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଇଥିବା ନଦୀ, ଏବଂ ଅବସିଷ୍ଟ ଅଞ୍ଚଳ ସବୁ ଆମେ ଖୋଜିଛୁ। ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ ସମସ୍ତ ଗୁହା, ଘନ ଲତା ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ଖୋଜିଦେଖିଛୁ। ଦୁର୍ଗମ, କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ, ଅସମ ଅଞ୍ଚଳରେ ବି ଆମେ ବଡ଼ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀକୁ ଦେଖିଛୁ ଏବଂ ମାରିଛୁ; ସେସବୁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଆମେ ପୁନିପୁନି ତଦନ୍ତ କରିଛୁ। ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ଖୋଜିପାରିବେ; ହନୁମାନ୍ ସେଇ ଦିଗକୁ ଯାଇଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ସୀତା ଯାଇଛନ୍ତି।” ଏହିପରି ଉତ୍ତରାଧୁନିକ ଅନ୍ୱେଷଣ ପରେ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଗୌରବମୟ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟଚତ୍ୱାରିଂଶତମଂ (୪୮ତମ୍) ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଥିରେ ହନୁମାନ୍, ତାରା ଓ ଅଙ୍ଗଦ ସହିତ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିଗକୁ ତ୍ବରିତ ଗତିରେ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସେମାନେ ସେଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରମୁଖ ବାନରମାନେ ସହିତ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଗୁହା ଓ ଘନ ଝାଡ଼ି ତଦନ୍ତ କଲେ। ପର୍ବତ ଶିଖର, ନଦୀ ଦୁର୍ଗ, ହ୍ରଦ, ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ, ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ୟାନ, ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଗଛ ସବୁ ତଦନ୍ତ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ତଦନ୍ତରେ, ସେମାନେ ମୂଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଖାଇ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ ରହିଲେ। ସେଠା ଅଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ, ଦୁର୍ଗମ, ଗୁହା ଓ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ଭର୍ତ୍ତି, ଜଳଶୂନ୍ୟ, ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେ ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଖୋଜି, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇଯାଇ, ଏହି ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳରେ ଗୁହା ଓ ଘନ ଝାଡ଼ି ଭିତରେ ଖୋଜିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ଛାଡ଼ି, ସମସ୍ତ ବାନରନାୟକ ଭୟ ହୀନ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଏକ କଠିନ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ଗଛରେ ଫଳ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଫୁଲ ନାହିଁ, ପତ୍ର ନାହିଁ; ନଦୀ ଶୁଷ୍କ ଏବଂ ମୂଳ ମିଳିବା କଠିନ। ସେଠାରେ କୌଣସି ମହିଷ, ହରିଣ, ହାତୀ, ବାଘ, ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ନାହିଁ। ଗଛ, ଔଷଧୀ, ଲତା, ଘାସ କିଛି ନାହିଁ; କେବଳ ଭୂମିରେ ଲୋଟସ ହ୍ରଦ ଫୁଲ ଓ ଚମକୁଥିବା ପତ୍ର ସହ ଦେଖାଯାଉଛି। ସେଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ସୁଗନ୍ଧିତ, କିନ୍ତୁ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଛୁଇଁନଥିଲେ। ସେଠାରେ କଣ୍ଡୁ ନାମକ ଏକ ମହାତ୍ମା ଋଷି ବସୁଥିଲେ, ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ ଏବଂ ତପସ୍ଵି ଥିଲେ। ସେ ମହାତ୍ମା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତୀ ଥିଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଦଶବର୍ଷୀୟ ପୁଅ ହଠାତ୍ ହରାଇଗଲା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଲିଖିତ ଥିଲା। ଏହାରେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ସେ ମହାତ୍ମା ଋଷି ସମସ୍ତ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟକୁ ଶାପ ଦେଲେ। ଏହିଫଳରେ ସେଠା ଅରଣ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ, ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଗଲା। ତେଣୁ ସେଠାରେ ଅରଣ୍ୟ ଧାର ଓ ପର୍ବତ ଗୁହା ଖୋଜିବାକୁ ଉଚିତ। ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ ଦେଇ, ସେମାନେ ନଦୀମୂଳ ଓ ପର୍ବତ ଗୁହା ଖୋଜିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ରାବଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, ଯିଏ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର, ଲତା ଝାଡ଼ିଏ ଭର୍ତ୍ତି ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେମାନେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ନିର୍ଭୟ ଦାନବକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ଦାନବକୁ ପର୍ବତ ସମାନ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ବାନର ଭୟରେ ପଛକୁ ହଟିଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବ ସମସ୍ତ ବାନରକୁ ଦେଖି 'ତୁମେ ଭ୍ରମ ହୋଇଛ' ବୋଲି କହିଲେ। କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ସେ ଦାନବ ମୁଠି ଉଠାଇ ଦୌଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହିବେଳେ ବାଲିପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ ହଠାତ୍ ତାଙ୍କୁ ଚଟାଣ ଦେଲେ। ରାବଣ ଭାବି ଅଙ୍ଗଦ ତାଙ୍କୁ ତାଳୁରେ ଆଘାତ କଲେ। ବାଲିପୁତ୍ରଙ୍କ ଆଘାତରେ ସେ ଦାନବ ମାଟିକୁ ପଡ଼ିଗଲେ, ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ଝରିଲା, ପଡ଼ିଥିବା ପର୍ବତ ପରି। ଦାନବ ନିର୍ଜୀବ ହେବା ପରେ, ବିଜୟୀ ବାନରମାନେ ପର୍ବତ ଗୁହା ଭିତରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତଦନ୍ତ କଲେ। ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ତଦନ୍ତ କରି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଭୟଙ୍କର ପର୍ବତ ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଖୋଜି ଖୋଜି କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ସେମାନେ ବାହାରି ଏକ ଗଛ ତଳେ ଏକାକୀ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବସିଲେ। ଏହିପରି ଅନ୍ୱେଷଣ ପରେ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ଉନଞ୍ଚାଶତମଂ (୪୯ତମ୍) ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଅଙ୍ଗଦ, ଜ୍ଞାନୀ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ, ସମସ୍ତ ବାନରମାନେକୁ ଧୀରେ ଉତ୍ସାହିତ କରି କହିଲେ— “ଅରଣ୍ୟ, ପର୍ବତ, ନଦୀ, ଦୁର୍ଗମ ଝାଡ଼ି, ଖାଇ ଓ ପର୍ବତ ଗୁହା ସବୁ ଆମେ ଭଲଭାବେ ତଦନ୍ତ କରିଛୁ। ଏହିପରି ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା କିମ୍ବା ତାଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବକୁ ଦେଖିପାରିଲୁ ନାହିଁ। ଆମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଏଠାରେ ଅଛୁ, ସୁଗ୍ରୀବ ତ କଠୋର ଆଜ୍ଞା ଦେବେ; ତେଣୁ ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ପୁନି ପୁନି ସମସ୍ତ ଦିଗ ଖୋଜ। ନିଦ୍ରା, ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଅଳସତା ଛାଡ଼ି, ଏଭଳି ଭାବରେ ଖୋଜ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆମେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବା। କହାଯାଏ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, କୌଶଳ ଓ ଅଜୟ ମନ ଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି। ଏଠି, ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନେ ଏହି କଠିନ ଅରଣ୍ୟ ତଦନ୍ତ କରନ୍ତୁ, କ୍ଲାନ୍ତି ଛାଡ଼ି, ଏବଂ ପୁନି ସମସ୍ତେ ସମସ୍ତ ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜନ୍ତୁ।