ସୁଗ୍ରୀବ ନମ୍ର ହୃଦୟରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଖୁବ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବି।” ସେ ଆରମ୍ଭ କଲେ— ଏକଥି ହେଉଛି, ବାଲି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଯିଏ ଏକ ମହାମେଷ ଆକାର ଧାରଣ କରିଥିଲା। ବାଲି ତାଙ୍କୁ ଧିକାରି ମଲୟ ପର୍ବତ ଦିଗକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ଏକ ଗୁହା ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା, ବାଲି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ସେଇ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ ମୁଁ ନମ୍ରତା ସହିତ ଗୁହାର ମୁହଁରେ ରହିଥିଲି; ଏକ ବର୍ଷ କଟିଗଲା, କିନ୍ତୁ ବାଲି ବାହାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ହଠାତ୍ ଗୁହା ମଧ୍ୟରୁ ରକ୍ତ ବହି ଆସିଲା; ଏହା ଦେଖି ମୁଁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲି। ମୋ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଗଲା, ମୁଁ ଭାବିଲି ମୋ ବଡ଼ ଭାଇ ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ମୁଁ ଏକ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଥୋଲା ପଥର ଗୁହାର ମୁହଁରେ ରଖିଦେଲି। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ବାହାରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଆମ୍ଭେ ବି ବାଲିଙ୍କ ଜୀବନ ଉପରେ ଆଶା ଛାଡ଼ି ମୁଁ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଫେରିଆସିଲି। ଏପରେ ମୋତେ ବଡ଼ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ମିଳିଗଲା, ତାରା ଓ ରୁମା ମଧ୍ୟ ମୋ ସହିତ ଥିଲେ; ମୁଁ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ନିର୍ଭୟ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ବସିଲି। ଏହି ସମୟରେ ବାଲି, ମହାବୀର ବାନର, ଡୁଣ୍ଡୁଭିଙ୍କୁ ମାରି ଫେରିଆସିଲେ; ମୁଁ ଭୟ ଓ ଆଦରରେ ସାମ୍ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇଦେଲି। କିନ୍ତୁ ବାଲି ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବ ଓ ଅସ୍ଥିର ମନସ୍କୁଳିତ ହୋଇ ମୋତେ ମାରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ମୁଁ ମୋ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ପଳାଇଲି, ବାଲି ମୋ ପଛରେ ଧାଉଥିଲେ। ମୁଁ ପଳାଇବା ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ, ଅଟବୀ ଓ ନଗର ଦେଖିଲି। ଏପରି ଚଳିତେ ମୋତେ ପୃଥିବୀ ଏକ ଆଇନାର ପଟି ଭଳି, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଅଗ୍ନିଶଳା ଭଳି, ଗାଈର ଖୁର ଚିହ୍ନ ଭଳି ସାନା ଲାଗିଲା। ଏହାପରେ ମୁଁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲି, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଗଛ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପର୍ବତ, ନଦୀ ଓ ଅନେକ ସ୍ରୋତସ୍ବତୀ ହ୍ରଦ ଦେଖିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ରତ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଉଦୟ ପର୍ବତ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ ଦୁଗ୍ଧ ସାଗର ଦେଖିଲି। ତଥାପି ବାଲିଙ୍କ ଅନୁସରଣ ଓ ଉତ୍ପୀଡନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ହଠାତ୍ ପଛକୁ ଫେରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲି। ପରେ ମୁଁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚଲିଲି, ଯେଉଁଠାରେ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ମୂଳ ଜଡି ଓ ଚନ୍ଦନ ଗଛରେ ଶୋଭିତ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖିଲି। ଏଭଳି ଗଛ ଓ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟରେ ଦକ୍ଷିଣ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ ବାଲି ମୋ ପଛରେ ଆସିଲେ। ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଦେଖି, ପଶ୍ଚିମ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲି ଓ ଏଠାରୁ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଚାଲିଲି। ମୁଁ ହିମାଲୟ, ମେରୁ ପର୍ବତ ଓ ଉତ୍ତର ସାଗର ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ ବାଲିଙ୍କ ଅନୁସରଣରେ କେଉଁଠିଓ ଶରଣ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ତେବେ ହନୁମାନ୍, ଯିଏ ପ୍ରଜ୍ଞା ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମୋତେ କହିଲେ, “ମୁଁ ମନେ ପକାଉଛି, ହେ ରାଜା, ବାଲି, ବାନରଙ୍କ ମହାରାଜା, ମତଙ୍ଗ ଋଷିଙ୍କ ଶାପରେ—ଯଦି ବାଲି ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଶତ ଖଣ୍ଡ ହେବ।” “ଏଠି ଆମ ନିବାସ ସୁରକ୍ଷିତ ଓ ଭୟ ଶୂନ୍ୟ ହେବ।” ଏପରି କହି, ହେ ରାଘବ, ଆମେ ଋଷ୍ୟମୂକ ପର୍ବତକୁ ପହଞ୍ଚିଲୁ। ବାଲି ମତଙ୍ଗଙ୍କ ଭୟରେ ଏଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ ନାହିଁ। ଏଭଳି ଘଟଣା ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ ଦେଖିଛି, ଏବଂ ଏହି ଗୁହାରେ ବସିଛି, ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଦେଖି ଆସିଛି। ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ସତଚଳିସତମ ସର୍ଗ। ସିତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ, ବାନର ମୁଖ୍ୟମାନେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଚାରି ଦିଗକୁ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ବିଦାୟ ହେଲେ। ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜାଗା—ହ୍ରଦ, ନଦୀ କୂଳ, ଆକାଶ, ନଗର ଓ ଦୁର୍ଗମ ଅଞ୍ଚଳ ଖୋଜିଲେ। ସମସ୍ତ ବାନର ପ୍ରମୁଖମାନେ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ପର୍ବତ, ଅଟବୀ ଓ ବନ ଖୋଜିଲେ। ସେମାନେ ଦିନ ଭରି ସିତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ଚେଷ୍ଟା କରି, ରାତିରେ ମାଟିରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଫଳଦାୟକ ଗଛ ଦେଖି, ସେଠାରେ ପ୍ରତିରାତି ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରଥମ ଦିନ ଶେଷ କରି, ବାନର ପ୍ରମୁଖମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସହିତ ମିଳି, ଆଶା ହାରି, ପ୍ରସ୍ରବଣ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ପୂର୍ବ ଦିଗ ଖୋଜି ତାଙ୍କର ପରିଷଦ ସହିତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ଫେରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସିତାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏହିପରି ଉତ୍ତର ଦିଗ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଖୋଜି, ସେ ବଡ଼ ବାନର ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଭୟଭୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ଫେରିଲେ। ସୁଷେଣ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ବାନରମାନେ ସହିତ ଖୋଜି, ଏକ ମାସ ଶେଷରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଯିଏ ପ୍ରସ୍ରବଣ ପର୍ବତରେ ରାମଙ୍କ ସହ ବସିଥିଲେ, ଏହି କଥା କହିଲେ— “ସମସ୍ତ ପର୍ବତ, ଘନ ଅଟବୀ, ସମୁଦ୍ରକୁ ମିଳୁଥିବା ନଦୀ, ଓ ସମସ୍ତ ଜନବସତି ଅଞ୍ଚଳ ଖୋଜି ହେବାରେ। ଆପଣ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ଗୁହା ଓ ଲତା ଛାୟା ଘନ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ଖୋଜି ହେବାରେ। ଦୁର୍ଗମ, ଅସମ, ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳରେ ମହାକାୟ ପ୍ରାଣୀ ଦେଖାଗଲା ଓ ମାରାଗଲା; ସେଠି ଅଞ୍ଚଳକୁ ପୁନିପୁନି ଖୋଜାଗଲା। ହନୁମାନ୍, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରଭୁତାଶାଳୀ ବଂଶର ସନ୍ତାନ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୈଥିଲୀକୁ ଖୋଜିପାରିବେ; ପବନପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍ ସେଇ ଦିଗକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସିତା ଚାଲିଥିଲେ।” ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଅଷ୍ଟଚଳିସତମ ସର୍ଗ। ଏହାପରେ ହନୁମାନ୍, ତାରା ଓ ଅଙ୍ଗଦ ସହିତ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଶୀଘ୍ର ଗତିରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଦିଗକୁ ଚଲିଗଲେ।