ଏକ ଦିନ, ଏକ ମହାନ ଘଟଣା ଘଟିଲା। ଏକ ଶିକାରୀ ଏକ କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପୁରୁଷ ପକ୍ଷୀକୁ ନିର୍ଦୟ ଭାବରେ ମାରିଦେଲା। ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ଶରୀରରେ ଜମିପଡ଼ିଥିବା ସେ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି, ତାର ସହଚରୀ ଗଭୀର ବିଷାଦରେ ହାଇ ହାଇ କରି କାନ୍ଦିପକିଲା। ନିଜ ସଙ୍ଗୀ ସହ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ମଦିରାପ୍ରଭାବିତ, ତାମ୍ରମୁଣ୍ଡିତ, ଶୁଭ୍ର ପରିଧାନ ହୋଇଥିବା ସେ ଦ୍ୱିଜ କ୍ରଞ୍ଚୀ ଦୀର୍ଘ ଶୋକରେ ଦୟନୀୟ ଭାବରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି ଋଷିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୟା ଜାଗିଲା। ସେ ଭାବିଲେ, “ଏହା ଅଧର୍ମ। ଏହି କ୍ରଞ୍ଚୀର ବିଳାପ ଦେଖି ମୁଁ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହେଁ।” ତାପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ନିଜ ଦୟାରେ ଶିକାରୀକୁ ଶାପ ଦେଇ କହିଲେ, “ହେ ଶିକାରୀ, ତୁମେ ଲୋଭରେ ଏକ କ୍ରଞ୍ଚ ଦମ୍ପତିକୁ ବିଭାଜିତ କରି ଏକକୁ ମାରିଦେଲା; ତୁମେ କଦାପି ଦୀର୍ଘ ସଂଯୋଗୀ କୀର୍ତି ପାଇବେ ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହିବା ସମୟରେ, ବାଲ୍ମୀକି ଋଷିଙ୍କ ମନରେ ଏକ ନୂତନ ଚିନ୍ତା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, “ମୁଁ କିପରି ଏହି ଶୋକରେ ଏପରି ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିଦେଲି?” ସେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବସିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଶ୍ଲୋକଟି ଚନ୍ଦରେ ବଦ୍ଧ, ଶବ୍ଦ ଓ ତାଳରେ ଯୋଡ଼ି ଯାଉ, ଏହା ଏପରି ରହିବା ଉଚିତ।” ଋଷିଙ୍କ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କଥା ଶୁଣି, ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଗୁରୁ ଖୁସି ହେଲେ। ପରେ, ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ମନକୁ ଏହି ଘଟଣାରେ ବ୍ୟସ୍ତ କରି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅନୁଗତ ଭାରଦ୍ୱାଜ, ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଳପାତ୍ର ନେଇ ଗୁରୁଙ୍କ ପଛରେ ଚଲିଲେ। ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଥାରେ ଲିନ ହୋଇ ବସି, ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ହାତ ଜୋଡି, ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଉଠି ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ତାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ, ସମ୍ମାନ କରି ନିଜର ଭଲ ଅବସ୍ଥା ବିଚାର କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ଆସନ ଗ୍ରହଣ କରିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାୟକ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ଏହି ଘଟଣାରେ ମନ ଲଗାଇ ଧ୍ୟାନରେ ବସି, ଦୁଷ୍ଟ ହୃଦୟ ଶିକାରୀଙ୍କ ନିର୍ଦୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ସେ ଶୋକରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ପୁନଃ ପୁନଃ ଗାଇଲେ, ଶୋକରେ ବିଳାପ କରୁଥିବା କ୍ରଞ୍ଚୀ ପାଇଁ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହୋଇଥିବା ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ହସି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ଯେପରି ରଚିତ, ଏପରି ରହିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାର ଦରକାର ନାହିଁ। ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ, ଏହି ସରସ୍ବତୀ ତୁମ ମନରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ତୁମେ ରାମଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ରଚନା କର; ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନୀ ରାମଙ୍କ କଥା କହ। ତୁମେ ନାରଦଙ୍କୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛ, ରାମଙ୍କର ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକଟ ଘଟଣା, ସମସ୍ତ କଥା କହ। ରାମ, ସୌମିତ୍ରି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା, ଗୁପ୍ତ କିମ୍ବା ପ୍ରକଟ, ତୁମେ ଜାଣିପାରିବା। ଅଜଣା କଥା ମଧ୍ୟ ତୁମେ ଜାଣିପାରିବା; ଏହି କବିତାରେ କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଆସିବ ନାହିଁ। ତୁମେ ରାମଙ୍କର ପବିତ୍ର କଥା, ଶ୍ଲୋକରେ ବଦ୍ଧ ଓ ମନୋରମ, ପ୍ରଥିବୀରେ ପର୍ବତ ଓ ନଦୀ ଯାଏଁ ରହିଛି, ତାଏଁ ରଚନା କର। ତୁମେ ଯେପରି ରାମ କଥା ରଚିବ, ରାମାୟଣ କଥା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚାରିତ ହେବ। ଏହି ସମୟ ଯାଏଁ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ତୁମେ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ରହିବ। ଏହିପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମା ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ସହ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଯାଇଲେ। ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଟିକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଗାଇ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ୟରେ ଭରିଯାଇଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ଚତୁର୍ପଦୀ ଚନ୍ଦରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ଗାଇଥିଲେ, ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ପାଠ କରି ଦୁଃଖକୁ ଶ୍ଲୋକରେ ପରିଣତ କରିଦେଲେ। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନସ୍କାମନା ଉପଜିଲା—“ମୁଁ ଏପରି ଶ୍ଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ରଚନା କରିବି।” ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିଷୟ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦରେ, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ରାମଙ୍କର କୀର୍ତିକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ; ଶତ-ଶତ ଶ୍ଲୋକରେ ଏକ ଗ୍ରାନ୍ଥ ରଚନା କଲେ, ଯାହା ରାମଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଯଥାଯଥ ଶବ୍ଦଯୋଗ, ମଧୁର ଓ ସୁନିର୍ମିତ ବାକ୍ୟରେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ—ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ବଧ କଥାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ। ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଲ କାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ନାରଦଙ୍କୁ ଶୁଣିଥିବା ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଉପକୃତି ସହିତ ଏକଥା ଆଉ ଏକଥା ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ଏହି ଜ୍ଞାନୀର ପ୍ରକୃତ ଘଟଣାକୁ ଖୋଜିଲେ। ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୋଇ, ଦର୍ଭା ଉପରେ ହାତ ଜୋଡି, ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ମୁହାଁ କରି, ସେ ଧର୍ମାନୁସାରେ ଘଟଣାକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ସେ ରାମଙ୍କର ହସି, କଥା, ଚଳାଚଳ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଶୁଭ ଧର୍ମ ଶକ୍ତିରେ ଉପଲକ୍ଷ କଲେ। ଏହିପରି, ରାମ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଓ ଭାଇ ସହ ଅରଣ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଓ ତାଙ୍କ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାକୁ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ। ଯୋଗରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଏପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ହାତରେ ଫଳ ରହିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ମହାନ ମନବଳି ବାଲ୍ମୀକି ଋଷି ଆନନ୍ଦ ରାମଙ୍କର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ରଚନା କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଲିନ ହେଲେ।