ରାମଙ୍କ ଉତ୍ସୁକ ପ୍ରଶ୍ନରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଜନ୍ମ କଥା ଅନୁବାଦ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ହିମବତ୍ ଅର୍ଥାତ୍ ପାହାଡ଼ର ରାଜା, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଖଣିଜ ପଦାର୍ଥ ମିଳେ, ତାଙ୍କର ଦୁଇଟି ଅତି ଶୋଭାମୟ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶ୍ରୀମତୀ ମେନା, ମେରୁ ପର୍ବତର ଅତି ମନୋହର ଓ ଶିଳ୍ପିତ କମର ଥିବା କନ୍ୟା, ହିମବତ୍ଙ୍କର ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ। ଏହି ମେନାଙ୍କୁ ହିମବତ୍ ଦୁଇଟି କନ୍ୟା ଦେଇଥିଲେ—ଏଉଁମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଗଙ୍ଗା, ଯିଏ ପ୍ରଥମ କନ୍ୟା, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ଉମା। ଏହା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ଗଙ୍ଗା—ଏହି ତ୍ରିମୁଖୀ ନଦୀ—କୁ ହିମବତ୍ଙ୍କ ଠାରୁ ଚାହିଲେ। ହିମବତ୍ ନିଜର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗାକୁ, ଯିଏ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ବହିଥାନ୍ତି ଓ ତିନି ଜଗତର ଉପକାର କରନ୍ତି, ଧର୍ମପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଦେଇଦେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଗଙ୍ଗାକୁ ପାଇଁ, ତିନି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସଫଳ କରି ବାହାରିଗଲେ। ହେ ରାମ, ହିମବତ୍ଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ଉମା, ତିନି ବଡ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ପାହାଡ଼ର ରାଜା ଉମାକୁ, ଯିଏ ଜଗତରେ ପୂଜିତ ଓ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟର ଅଧିକାରୀ, ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା ଦେଖି ରୁଦ୍ର ଅର୍ଥାତ୍ ଶିବଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇଦେଲେ। ଏହି ଦୁଇ କନ୍ୟା—ଗଙ୍ଗା ଓ ଉମା—ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କର, ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପୂଜିତ। ହେ ରାମ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହା କହିଛି, କିପରି ତ୍ରିମୁଖୀ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରଥମେ ଆକାଶକୁ ଉଠିଥିଲେ। ତାପରେ, ଏହି ମନୋହର ଦିବ୍ୟ ନଦୀ, ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କର କନ୍ୟା, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଲୋକକୁ ଗଲେ, ନିର୍ମଳ ଓ ଜଳ ଧାରଣ କରି। ଏଉଁପରେ, ଅଧ୍ୟାୟ ଛତିଶ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆନନ୍ଦରେ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଛନ୍ତି; ଦୟାକରି ହିମବତ୍ଙ୍କର ପ୍ରଥମ କନ୍ୟାର ଜନ୍ମ ବିବରଣୀ ଓ ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା କହନ୍ତୁ।” “ଗଙ୍ଗା, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରନ୍ତି, କିପରି ଏହି ତିନି ମାର୍ଗରେ ବହିଥିଲେ? କିପରି ଗଙ୍ଗା ତ୍ରିମୁଖୀ ନଦୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ? ତିନି ଜଗତରେ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କେଉଁ ସାଥିରେ ତିନି କରିଥିଲେ?” ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା, ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ। “ହେ ରାମ, ଏକ ସମୟରେ ମହାତ୍ମା ଶିତିକଣ୍ଠ ନବବିବାହିତ ଥିଲେ। ଶିବ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି ନିଜ ପତ୍ନୀ ସହିତ ସଂଯୋଗ କରିବାରେ ଲିନ ହେଲେ; ଏହି ଦିବ୍ୟ ରମଣୀ ସହ ମହାଦେବ ଅନେକ ବର୍ଷ—ଏକଶ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ—ଅନନ୍ଦ କରିଲେ। ତଥାପି, ରାମ, ତାଙ୍କର କୌଣସି ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଲା ନାହିଁ। ଏହା ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଇଗଲେ। ‘ଏଠାରେ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଲେ, କିଏ ତାକୁ ସହିପାରିବ?’ ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଶିବଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ: ‘ହେ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଦେବ, ମହାଦେବ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଅଛି, ଆମ ନମସ୍କାର ଗ୍ରହଣ କରି, ଆମେ ଆପଣଙ୍କର କୃପା ଚାହୁଁଛୁ।’ ‘ହେ ଦେବ, ଆପଣଙ୍କର ଶକ୍ତି ଏତେ ବିଶାଳ, ଏହାକୁ ଜଗତ ସହିପାରିବ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଅନୁଗତ ହେଇ, ଦେବୀ ସହିତ ତପ କରନ୍ତୁ। ତିନି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଅଟକାନ୍ତୁ; ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ—ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜଗତ ଅବାସ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।’ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ମହାଦେବ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ଠିକ୍ ଅଛି, ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଦେବୀ ସହିତ ନିଜ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଅଟକାଇବି; ଦେବତାମାନେ ଓ ପୃଥିବୀ ଶାନ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ।’ ‘ମୋର ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି, ଯାହା ଏବେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଇଛି, କିଏ ଏହାକୁ ସହିପାରିବ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ।’ ତେଣୁ, ଦେବତାମାନେ ନନ୍ଦୀ ଦ୍ୱଜ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ, ‘ଆପଣଙ୍କ ଆଜି ଉତ୍ତେଜିତ ଶକ୍ତି ପୃଥିବୀ ସହିପାରିବ।’ ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ଶିବ ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ କରିଦେଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅଟାଳିକା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଇଗଲା। ପୁନି, ଦେବତାମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ କହିଲେ, ‘ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ସହିତ ଏଠି ଏସ, ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କର।’ ଏହା ପରେ, ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ପୁନି ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ଏବଂ ଏଠି ଶ୍ୱେତ ପର୍ବତ ଓ ଦିବ୍ୟ ସରବନ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଯାହା ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ଏଠିଠାରୁ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଅଗ୍ନିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ଉମା ଓ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମନ ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା, ତେବେ ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା ଉମା ଦେବୀ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ଦେଖାଇ କହିଲେ: ‘ମୁଁ ଏହି ସଂଯୋଗରେ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଲିନ ହୋଇଥିଲି, ତଥାପି ଆପଣମାନେ ମୋତେ ଅଟକାଇଲେ—’ ‘ଏହିପରି ଅଟକାଇବାରୁ, ଆପଣମାନେ ନିଜ ଜନ୍ମାନ୍ତର ନାରୀମାନେଙ୍କୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଆଜିଠୁ ତାଙ୍କର ଗର୍ଭ ଶୂନ୍ୟ ରହିବ।’ ‘ଦେବତାମାନେ କୁ ଏଭଳି ଶାପ ଦେଇ, ଉମା ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଶାପ ଦେଲେ: ‘ହେ ପୃଥିବୀ, ତୁମେ ଏକ ଆକୃତିରେ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ; ଅନେକ ପତ୍ନୀ ଭଳି ଏକାତ୍ମ ହେଇଯିବା।’ ‘ଏବଂ ତୁମ ମନ ଯେଉଁପରି ଅନ୍ଧାରିତ, ତୁମେ ଏକ ପୁତ୍ରର ଆନନ୍ଦ ପାଇବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେବା; କାରଣ ତୁମେ ମୋର ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ ଓ ମୋତେ କ୍ରୋଧିତ କରିଛ।’ ଦେବତାମାନେ ଶାପ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଇ, ଦେବତାମାନେଙ୍କ ନେତା ଶିବ ଭାରୁଣଙ୍କ ରକ୍ଷିତ ଦିଗ ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏଠିଠାରେ, ଶିବ ଦେବୀ ସହିତ ହିମବତ୍ର ଉତ୍ତର ଶ୍ରେଣୀରେ ଏକ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ତପସ୍ୟା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ହେ ରାମ, ଏହି କଥା ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା ଦେବୀ ଉମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମକୁ କହାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହିତ ତୁମେ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶୁଣିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ।