ଏକ ପବିତ୍ର ଦିନ, ମହାର୍ଷି ଵାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ସହ ଉପବନରେ ବିହାର କରୁଥିଲେ। ସେଠାରେ ଜଣେ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଦମ୍ପତି ଖେଳିବାକୁ ଦେଖିଲେ। ହଠାତ୍, ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଶିକାରୀ ଆସି, ଏହି ଦମ୍ପତିର ପୁରୁଷ କ୍ରୌଞ୍ଚକୁ ହତ୍ୟା କରିଦେଲା। ମହାର୍ଷି ଵାଲ୍ମୀକି ଏହା ଦେଖି ଅତି ବିସ୍ମିତ ଓ ବିୟଥିତ ହେଲେ। ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିତ ମୃତପୁରୁଷ କ୍ରୌଞ୍ଚ ଭୂମିରେ ତଳମଳାଉଥିବା ବେଳେ, ତାଙ୍କ ସହଧର୍ମିଣୀ ଦୁଃଖରେ ବିକଳ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ରୋଦନ କରିଲେ। ସେହି ମଧୁର କଣ୍ଠର, ତାମ୍ରଶିର, ମଦୋନ୍ମତ, ରଙ୍ଗିନ ପରାଗ ଡାଙ୍ଗର ପକ୍ଷୀ ନିଜ ସାଥୀ ବିୟୋଗରେ ଦୁଃଖରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଇ ରୋଇ ଚାଲିଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଜଗରଣ ହେଲା। ସେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ—“ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଅଧର୍ମ; ଏହି କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖ ଦେଖି ମୁଁ କିଛି କହିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହେଲି।” ତାପରେ, ଵାଲ୍ମୀକି ଦୁଷ୍ଟ ଶିକାରୀକୁ ଶାପ ଦେଲେ—“ହେ ଶିକାରୀ, ତୁମେ ଅନ୍ୟାୟରେ ଏକ କ୍ରୌଞ୍ଚ ଦମ୍ପତିକୁ ବିୟୋଗ କରି ହତ୍ୟା କରିଛ; ତୁମେ କଦାପି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିପାରିବ ନାହିଁ।” ଏହି ଶାପ ଦେଇ ବେଳେ, ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୱନି ଉପଜିଲା—"ମୁଁ ଏହି କଣ କହିଲି? କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖରେ ବିମୋହିତ ହୋଇ ମୋ ମୁଖରୁ ଏହି ଶ୍ରୁତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।" ସେ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ, ଚ୍ଛନ୍ଦ ଓ ସୁରରେ ଏକତ୍ରିତ; ଏହା ମୋ ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମିତ ଶ୍ଲୋକ, ଏହିପରି ରହିବା ଉଚିତ।" ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉକ୍ତି ଶିଷ୍ୟ ହର୍ଷରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଗୁରୁ ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ପରେ, ଵାଲ୍ମୀକି ତୀର୍ଥସ୍ଥାନରେ ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ମନରେ ଏହି ଘଟଣା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ। ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭାରଦ୍ୱାଜ ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ନେଇ, ଗୁରୁଙ୍କ ପଛ ପଛ ଚାଲିଲେ। ଵାଲ୍ମୀକି ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶିଷ୍ୟ ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଥାବାର୍ତା କରୁଥିଲେ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚତୁର୍ମୁଖ, ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରହ୍ମା ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଵାଲ୍ମୀକି ଦେଖି ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ହାତ ଜୋଡି, ସମ୍ମାନରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ଶୁଭେଚ୍ଛା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ତାଙ୍କ ସୁସ୍ଥତା ପ୍ରସ୍ନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ସମ୍ମାନିତ ଆସନରେ ବସି, ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ଵାଲ୍ମୀକି ମଧ୍ୟ ବସିଲେ; ତାଙ୍କ ବସିବା ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପ୍ରଭୁ ସାକ୍ଷାତ୍ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଵାଲ୍ମୀକି ଏହି ଘଟଣା ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଶିକାରୀର ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସେ ଏହି ଅନ୍ୟାୟରେ ମୃତ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖ ଉପରେ ମନ ଲଗାଇ, ପୁନଃ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇ, ମାଦାଳି ପକ୍ଷୀର ଦୁଃଖକୁ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ହସି କହିଲେ—"ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଯେପରି ରହିଛି, ସେପରି ରହିବା ଦିଅ; ଏଠି କୌଣସି ବିଚାରର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ, ହେ ମୁନି, ସରସ୍ୱତୀ ତୁମେ ମନରେ ଉପଜିଛି।" "ଏବେ ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧର୍ମମୟ, ଅର୍ଥମୟ ଓ ସୁନ୍ଦର ଶବ୍ଦରେ ରାମଙ୍କ ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ରଚନା କର। ତୁମେ ନାରଦଙ୍କୁ ଯେପରି ଶୁଣିଛ, ରାମଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକଟ ଘଟଣା, ତାଙ୍କୁ ଏହି କାବ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥାପନ କର।" "ରାମ, ସୌମିତ୍ରି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହ ଯେଉଁଠି ଘଟଣା ହୋଇଛି, ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ, ସବୁ ତୁମେ ଜାଣିପାରିବ; ଏହି କାବ୍ୟରେ କୌଣସି ଅସତ୍ୟ ଆସିବ ନାହିଁ।" "ପୃଥିବୀରେ ପର୍ବତ ଓ ନଦୀ ଯେପରି ରହିଛି, ସେପରି ରାମଙ୍କ ପବିତ୍ର କଥା ଶ୍ଲୋକରେ ରଚନା କର। ତୁମେ ଯେପରି ରାମାୟଣ ରଚିବ, ସେପରି ଲୋକମାନେ ଏହି କଥା ଚିରକାଳ ରେ ଶୁଣିବେ।" "ଏହି ସମୟରେ, ଉପର ଓ ତଳ ଦୁଇଁଠି ତୁମେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହିବା; ଏହି କଥା କହି ବ୍ରହ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଵାଲ୍ମୀକି ସହ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ଗଲେ।" ପରେ, ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଟିକୁ ଉଲ୍ଲାସ ଓ ବିସ୍ମୟରେ ପୁନଃପୁନଃ ଗାଇଲେ। ମହାର୍ଷି ଵାଲ୍ମୀକି ଚତୁର୍ପଦ ଚ୍ଛନ୍ଦରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଗାଇ, ଦୁଃଖକୁ କାବ୍ୟରେ ପରିଣତ କଲେ। ଵାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନ ପବିତ୍ର ହୋଇ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—"ମୁଁ ଏହିପରି ଶ୍ଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ରଚନା କରିବି।" ସେ ଉତ୍ତମ ବିଷୟ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦରେ ରାମଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ରଚି, ଶତାଧିକ ଶ୍ଲୋକରେ ଗୌରବମୟ କାବ୍ୟ ତିଆରି କଲେ। ସଠିକ୍ ବିଭକ୍ତି, ସଂଧି ଓ ମଧୁର ମନୋହର ବାକ୍ୟରେ, ଵାଲ୍ମୀକି ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ କଥା, ଦଶମୁଖୀ ରାବଣଙ୍କ ବଧ ବିଷୟରେ ଲୋକମାନେ ଶୁଣିବେ। ବାଲା କାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ତୃତୀୟ ଅଂଶ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଯୋଗ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଶୁଣି, ଵାଲ୍ମୀକି ପୁନଃ ଏହି ଘଟଣାର ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ସେ ଜଳରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦର୍ଭା ଶୟନରେ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ମୁହଁ ଦେଇ, ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଘଟଣାର ପଥ ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ସେ ହସିବା, କଥାବାର୍ତା, ଚଳାଚଳ ଓ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଧର୍ମର ଶକ୍ତିରେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ। ଏହିପରି, ରାମ ନିଜ ପତ୍ନୀ ଓ ଭାଇ ସହ ଜଙ୍ଗଲରେ ଭ୍ରମଣ କରିଥିବା ବେଳେ ଯେଉଁଠି ଘଟଣା ହୋଇଛି, ତାହା ଵାଲ୍ମୀକି ନିରୀକ୍ଷଣ କଲେ। ଏପରି, ଵାଲ୍ମୀକି ଯୋଗରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ଏପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ଯେପରି ତାଙ୍କ ହାତରେ ଫଳ ରହିଛି।