ସେହି ସମୟରେ, ଆନନ୍ଦିତ ମୁନିମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ପରେ, ଗୌରବମୟ କୌଶିକପୁତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହେବା ପରି ଶୟନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି, କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଭାବରେ, ପ୍ରଧାନ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଶୟନ କୁ ଯାଇଲେ । ଏହି ଭାଗରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି — ବାଲକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ । ଶୋଣା ନଦୀ କୂଳରେ ମୁନିମାନେ ସହିତ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାତିର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ କାଟି ଦେଲେ । ରାତି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେବା ସମୟରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉପଦେଶ ଦେଲେ — “ରାମ, ଏହି ରାତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ଉଠ, ଉଠ, ସବୁ ଭଲ ହେଉ; ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ତୁମେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ ।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ରାମ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରି, ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ । ତାହା ପରେ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଶୋଣା ନଦୀ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଶୁଧ୍ଧ ଜଳ, ଗଭୀର, ତଥା ବାଳୁକା ଶୟନ ରହିଛି । କେଉଁ ପଥରେ ଆମେ ଏହି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ଯେଉଁ ପଥ ଦେଖାଇଛି, ସେହି ପଥରେ ବଡ଼ ମୁନିମାନେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି ।” ଏପରି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ନିଜ ଯାତ୍ରା ଆରମ୍ଭ କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖୁଥିଲେ । ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଅଧା ଦିନ ଅତିତ ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ — ମୁନିମାନେ ପ୍ରିୟ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ — ଦେଖିଲେ । ହଂସ ଓ କୁଳିଙ୍ଗ ରହୁଥିବା ପବିତ୍ର ନଦୀ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଓ ରାମ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ । ନଦୀ କୂଳରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିୟମାନୁସାରେ ତର୍ପଣ ଦେଲେ । ଅଗ୍ନି ହୋମ କରି, ନିବେଦିତ ପ୍ରସାଦ ଭକ୍ଷଣ କରି, ସମସ୍ତେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀର ଶୁଭ କୂଳରେ ଆନନ୍ଦ ଭରା ମନେ ବସିଲେ । ଏହିପରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ମାନ ପୂର୍ବକ ବସିଲେ । ରାମ, ଆନନ୍ଦିତ ମନେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — “ପୂଜ୍ୟ, ମୁଁ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି । ତିନିପଥ ଦେଇ ବହୁଥିବା ଏହି ନଦୀ କିପରି ସମସ୍ତ ନଦୀର ମହାରାଣୀ ହେଲା?” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ଜନ୍ମ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ — “ହେ ରାମ, ହିମବତ୍, ପର୍ବତମାନଙ୍କ ମହାରାଜ ଓ ଖଣିଜର ମହା ଉତ୍ସ, ଭୂମିରେ ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦର ଦୁଇ ଝିଅ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ମା — ମେନା — ମେରୁ ପର୍ବତର ଝିଅ ଓ ହିମବତ୍ଙ୍କର ପ୍ରିୟା । ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଝିଅ — ଗଙ୍ଗା — ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ ଝିଅ — ଉମା ।” “ପରେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ, ହିମବତ୍ଙ୍କ ଠାରୁ ତିନିପଥ ଦେଇ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଚାହିଲେ । ହିମବତ୍ ନିଜ ଝିଅ ଗଙ୍ଗାକୁ — ଜଗତ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ନଦୀ — ତିନି ଲୋକର ଭଲ ପାଇଁ ଦେଲେ । ଦେବତାମାନେ ଗଙ୍ଗାକୁ ନେଇ, ନିଜ କାମ ସାଧନ କରି, ଚାଲିଗଲେ । ଅନ୍ୟ ଝିଅ — ଉମା — ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଓ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ହିମବତ୍ ଉମାକୁ — ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ୟା ଓ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ରହିଥିବା — ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ ।” “ହେ ରାମ, ପର୍ବତମହାରାଜଙ୍କର ଏହି ଦୁଇ ଝିଅ — ଗଙ୍ଗା ଓ ଉମା — ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସମ୍ମାନିତ । ତିନିପଥ ଦେଇ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା କିପରି ପ୍ରଥମେ ଆକାଶକୁ ଉଠିଲେ, ତାହା ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ କହିଦେଲି ।” “ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଦୀ, ପର୍ବତମହାରାଜଙ୍କର ଝିଅ, ଦେବତାମାନେ ସହିତ ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ଉଠିଗଲା, ପାପରହିତ ଓ ଜଳବହି ।” ଏଠାରେ ଏକ ନୂତନ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ମୁନିଙ୍କ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସମ୍ମାନରେ କହିଲେ — “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆପଣ ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଛନ୍ତି; ଏବେ ଆପଣ ହିମବତ୍ଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଝିଅର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ବିସ୍ତୃତ କରି କହନ୍ତୁ । ଆପଣ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଓ ମାନବ ଉତ୍ପତ୍ତି ଅବଗତ ।” “କେଉଁ କାରଣରେ ଗଙ୍ଗା — ଜଗତ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା — ତିନିପଥ ଦେଇ ବହୁଛନ୍ତି? ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ କିପରି ‘ତିନିପଥ ଦେଇ ବହୁଥିବା’ ନାମ ହେଲା?” “ତିନି ଲୋକରେ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କେଉଁ ସାଥିରେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା?” ଏପରି ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଉପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ନିପୁଣ, ଉତ୍ତର ଦେଲେ । ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲାମେଳା କହିଲେ — “ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ଶିତିକଣ୍ଠ, ନୂତନ ବିବାହ କରିଥିଲେ । ଦେବୀକୁ ଦେଖି, ଭଗବାନ ମହାଦେବ ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଳନ କଲେ; ଏହି ଭାବେ, ଶିବ ଦେବ ଦେବୀ ସହିତ ଖେଳ କରୁଥିବା, ଏକ ଶତ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଅତିତ ହେଲା ।” “ତଥାପି, ମହାଦେବ ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ହେଲାନି । ଏହା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଉତ୍ତିରିକ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ।” “‘ଏଠାରେ ଯଦି କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଇ, କେଉଁ ଏହାକୁ ସହିପାରିବ?’ — ଏହିପରି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଶିବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଗମ୍ଭୀର ନମସ୍କାର କରି, କହିଲେ —” “‘ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦେବତା, ବଡ଼ ଭଗବାନ, ଜଗତ ମଙ୍ଗଳରେ ଆନନ୍ଦିତ, ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ; ଆପଣ ଆମେ ଉପରେ କୃପା କରିବା ଉଚିତ ।’” “‘ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା, ଆପଣଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଲୋକ ବହିପାରିବ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ସମ୍ପନ୍ନ, ଦେବୀ ସହିତ ଏକାଗ୍ର ତପସ୍ୟା କରନ୍ତୁ ।’” “‘ତିନି ଲୋକର ଭଲ ପାଇଁ, ଶକ୍ତିକୁ ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଅଟକାନ୍ତୁ; ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ — ଆପଣ ଜଗତକୁ ଅବାସ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।’” ଦେବତାମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାଦେବ — ସମସ୍ତ ଲୋକର ନାଥ — “ଏହିପରି ହେବ” ବୋଲି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଏବଂ ପୁନି କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ...