ଏକ ଦିନ, ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀ ଦମ୍ପତି, ଯେଉଁମାନେ ଏକାସাথে ଘୁରୁଥିଲେ, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଏକାଠି ରହୁଥିଲେ, ତାଙ୍କର କୁହୁକୁହୁ ଶବ୍ଦ ମଧୁର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା। ଏହି ଦମ୍ପତି ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ପୁରୁଷ କ୍ରଉଞ୍ଚକୁ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ଶିକାରୀ ନିଜ ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବରେ ହତ୍ୟା କରିଦେଲା, ଏବଂ ଏହା ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ସେଜନ୍ତା ବାଲ୍ମୀକି ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କର ସାଥୀ ହତ୍ୟା ହେବା ପରେ, ରକ୍ତରେ ରଙ୍ଗିନ ଶରୀର ନିଁଆଁ ମାଟିରେ ଗଡ଼ାଗଡ଼ି ହେଉଥିବା ଦେଖି, ମହିଳା କ୍ରଉଞ୍ଚ ଅତି ବିଷାଦରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସାଥୀଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ତାମ୍ର ମୁଣ୍ଡ, ମଦମସ୍ତ ଭାବ, ଓ ରଙ୍ଗିନ ପାଖ ପରିଧାନ କରିଥିବା ସେଇ ପକ୍ଷୀକୁ ଦେଖି, ଅନ୍ତର ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୟା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ସେ ଭାବିଲେ, “ଏହି କର୍ମ ଅଧର୍ମ ଅଟୁଟ,” ଏବଂ ଦୁଃଖିତ କ୍ରଉଞ୍ଚୀକୁ ଦେଖି ଦୁଃଖରେ ଏହି ଶବ୍ଦ କହିଦେଲେ: “ହେ ଶିକାରୀ, ତୁମେ ମୋହରେ ଏହି କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦମ୍ପତିର ଏକକୁ ହତ୍ୟା କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ କଦାପି କିଛି ନାମ କିମ୍ବା କୀର୍ତ୍ତି ପାଇବ ନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଉପଜିଲା—“ମୁଁ କେମିତି ଏହି ଅପୂର୍ବ ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲି, ଏହି କ୍ରଉଞ୍ଚୀର ଦୁଃଖ ଦେଖି?” ଏହି ଭାବନାରେ ବିବେକ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ସ୍ଥିର କରି, ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ଶ୍ଲୋକଟି ଛନ୍ଦରେ ବନ୍ଧା, ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଗଠିତ, ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଧ୍ୱନିରେ ଯୁକ୍ତ—ମୋ ଶୋକରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଏହିପରି ରହିବ।” ମୁନିଙ୍କ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ ଆନନ୍ଦରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏବଂ ଗୁରୁ ଖୁସି ହେଲେ। ତା’ପରେ ବାଲ୍ମୀକି ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନ କରି ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିଲେ, ମନେ ସେଇ ଘଟଣାକୁ ଧାରଣ କରି। ତାଙ୍କ ଅନୁଗତ ଓ ପଣ୍ଡିତ ଶିଷ୍ୟ ଭୃଗୁବଂଶୀ ଭୃଗୁପୁତ୍ର ଭାରଦ୍ୱାଜ ଜଳଭରା କଳଶ ନେଇ ଗୁରୁଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ। ଶିଷ୍ୟ ସହିତ ଆଶ୍ରମରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବାଲ୍ମୀକି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା, ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଦେବତାମଣ୍ଡଳର ନାୟକ, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଆସିଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମ୍ଭ୍ରମରେ ଉଠିବା, ମୌନ ହୋଇ ହସ୍ତଝୋଡ଼ି ନମସ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଅର୍ଘ୍ୟ, ଆସନ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଦର ଦେଇ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଜଣାଇଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଗର୍ବିତ ଆସନରେ ବସି, ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଆସନ ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁମତି ପାଇ ବାଲ୍ମୀକି ମଧ୍ୟ ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଏବେ, ସମସ୍ତ ଜନଙ୍କ ନାୟକ ବ୍ରହ୍ମା ସାକ୍ଷାତ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ। ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ମନ ସେଇ ଦୁଃଖଦ ଘଟଣାରେ ଲୀନ ଥିଲା—ଦୁଷ୍ଟ ମନୋଭାବରେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କର୍ମ କରାଯିବା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ସେ ଆଉଥରେ ଭାବିଲେ, “ଏପରି ମଧୁର କୁହୁକୁହୁ ଧ୍ୱନିର କ୍ରଉଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀକୁ କାହିଁକି ଅକାରଣରେ ମାରାଗଲା?” ଏହି ଦୁଃଖରେ ସେ ପୁନି ଶ୍ଲୋକଟି ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏମିତି ଦୁଃଖରେ ମନ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହେବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମା ହସିବା ମୁହଁରେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଯେପରି ରଚିତ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ରହିବ; ଏଠାରେ ଆଉ ବିଚାରର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ମୋ ଇଚ୍ଛାରେ, ହେ ମୁନି, ଏହି ସରସ୍ୱତୀ ତୁମ ଅନ୍ତରେ ଉପଜିଛି। “ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଧାର୍ମିକ କଥା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା ଜଗତକୁ ରଚନା କର। ତୁମେ ଯେପରି ନାରଦଙ୍କ ପାଖରୁ ଶୁଣିଛ, ରାମଙ୍କ ଗୁପ୍ତ ଓ ପ୍ରକାଶ୍ୟ ଘଟଣା ସବୁ କଥା କହ। ରାମ, ସଉମିତ୍ରି, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସ ଓ ବୈଦେହୀଙ୍କ ସହିତ ଯାହା ଘଟିଛି, ଖୋଲା ଓ ଗୁପ୍ତ—ସବୁ ତୁମକୁ ଜଣାଯିବ; ଏହି କାବ୍ୟରେ କେବେ ମିଥ୍ୟା ଆସିବ ନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ପବିତ୍ର ଗାଥା ଛନ୍ଦରେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଭାବରେ ରଚନା କର, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ରହିଛି। ତୁମେ ଯେପରି ରାମାୟଣ ରଚିବ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କଥା ଚାଲିବ, ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଗାଥା ପ୍ରଚଳିତ ରହିବ। ଏହି ସମୟ ସେଷ ହେଉଁଯାଏ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ତୁମେ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିବ। ଏହିପରି କହି, ବ୍ରହ୍ମା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ବାଲ୍ମୀକି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲେ। ତା’ପରେ ସମସ୍ତ ଶିଷ୍ୟ ପୁନପୁନି ଶ୍ଲୋକଟି ଗାଇଲେ, ଆନନ୍ଦ ଓ ବିସ୍ମୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ମହାମୁନି ବାଲ୍ମୀକି ଯେଉଁ ଚତୁର୍ପଦ ଛନ୍ଦରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକ ରଚନା କଲେ, ପୁନପୁନି ପାଠ କରି ଦୁଃଖ ଶ୍ଲୋକରେ ପରିଣତ ହେଲା। ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟ ଉପଜିଲା—“ମୁଁ ଏହିପରି ଶ୍ଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାମାୟଣ ରଚନା କରିବି।” ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିଷୟ, ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦରେ, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ଏହି କାବ୍ୟରେ ବାଲ୍ମୀକି ରାମଙ୍କ କୀର୍ତ୍ତିକୁ ପ୍ରସ୍ତାର କଲେ; ଶତଶଃ ଶ୍ଲୋକରେ ଏହି କାବ୍ୟ ରଚିଲେ। ନିୟମିତ ସମାସ, ସଂଧି ଓ ମଧୁର ଶବ୍ଦବିନ୍ୟାସରେ, ରଘୁବଂଶୀ ରାମଙ୍କ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ବଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଗାଥା ଶୁଣନ୍ତୁ। ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ତୃତୀୟ ସର୍ଗରେ ଏହି ତୃତୀୟ ଅଂଶ ଶୁଣନ୍ତୁ। ସମସ୍ତ ଘଟଣା, ତାହାର ଧାର୍ମିକ ଅର୍ଥ ଓ ଉପକୃତି ଶୁଣି, ବାଲ୍ମୀକି ପୁନି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ରାମଙ୍କ ଘଟଣା ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ପବିତ୍ର ଜଳଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ହୋଇ, ଦର୍ଭା ଶୟନରେ ପୂର୍ବାଭିମୁଖୀ ହସ୍ତଝୋଡ଼ି ଦାଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଘଟଣା ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ କଥା—ହସିବା, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଚଳାଚଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ—ସବୁକୁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ଶୁଣିଲେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ରାମ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମସିଦ୍ଧ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାରେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଜନକୀ ଓ ଭାଇ ସହ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବାଲ୍ମୀକି ତଦନ୍ତ କଲେ।