ରାତିରେ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ଭୟଙ୍କର ହୋଇଥାଏ, ସେତେବେଳେ ରାତିରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଘୁରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୟଙ୍କର ମାଂସାଶୀ ପିଶାଚମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଚଳାଚଳ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି କଥା କହି ଶେଷ କରିବା ପରେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତପୋବଳ ଥିବା ମହାମୁନି ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚୁପ୍ଚାପ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ "ଶାବାଶ! ଶାବାଶ!" ବୋଲି ସ୍ନେହରେ ସ୍ମ୍ରିତି କଲେ। ତେବେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କୁଶିକ ଋଷିଙ୍କ ବଂଶ ସଦାଧିକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ମହାନ ବୋଲି ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। କୁଶଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ବିଶିଷ୍ଟ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ। ବିଶେଷକରି ଆପଣ, ମହାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଶ୍ରୁତ ଏବଂ କୌଶିକୀ ନଦୀ, ଯିଏ ବଂଶକୁ ମହିମା ଦେଇଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ବଂଶର ଗୌରବ ଅତ୍ୟଧିକ। ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ପରେ, କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରି ଶାନ୍ତିରେ ଶୟନ କଲେ। ରାମ ଏବଂ ସଉମିତ୍ରି (ଲକ୍ଷ୍ମଣ), ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଶୁଣି ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ତାଙ୍କ ପରେ ମଧ୍ୟ ଶୟନ କଲେ। ଏଭଳି ଶୁଭ ରାତି ଶେଷ କରି, ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ସହିତ ଶୋଣ ନଦୀର କୂଳରେ ରାତି ବିତାଇଲେ। ପ୍ରଭାତ ଆସି, ରାତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ରାମ, ଏହି ରାତି ଏବଂ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପ୍ରଭାତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭ। ଉଠ, ଉଠ, ସମସ୍ତ ଭଲ ହେଉ। ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା।" ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାମ ନିଜ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଏହି ଶୋଣ ନଦୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ, ଗଭୀର ଏବଂ ବାଳୁକା ଦ୍ୱୀପରେ ଶୋଭିତ। ମୁନିବର, କେଉଁ ପଥରେ ଆମେ ଏହି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବା?" ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, "ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ପଥ, ଯାହା ମୁଁ ଦେଖାଇଛି, ଏହି ପଥରେ ମହାମୁନିମାନେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।" ଏପରି କଥା ପରେ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ବିବିଧ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିଦେଖି ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କଲେ। ଅଧା ଦିନ ବିତିଲାପରେ ସେମାନେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ, ମହାନ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠି ବାସ କରନ୍ତି, ଦେଖିଲେ। ସେହି ପବିତ୍ର ନଦୀ, ହଂସ ଏବଂ କଦଳୀ ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଥିବା, ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ସେଠାରେ ନଦୀ କୂଳରେ ଶିବିର ତିଆରି କଲେ। ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃଦେବତା ଓ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ତର୍ପଣ ଦେଲେ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରି, ଅମୃତ ସମାନ ନୈବେଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ଜାହ୍ନବୀ କୂଳରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଲେ। ତେବେ ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଘେରି ବସି, ରାମ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ପୂଜ୍ୟପାଦ, ଏହି ତିନି ମାର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ସେ କିପରି ତିନି ଲୋକ କୁ ବିଜୟ କରି, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ?" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପତ୍ତିର କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। "ରାମ, ହିମବନ୍ତ, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ରାଜା ଏବଂ ଖଣିଜ ସମ୍ପଦର ମୂଳ, ପୃଥିବୀରେ ଦୁଇ ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦର ଝିଅ ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମାଁ ହେଉଛନ୍ତି ମେନା, ମେରୁପର୍ବତର କନ୍ୟା, ହିମବନ୍ତଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ। ତାଙ୍କ ଠାରୁ ଜନ୍ମିଲେ ଗଙ୍ଗା, ହିମବନ୍ତଙ୍କ ଜେଷ୍ଠା କନ୍ୟା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଝିଅ ଉମା।" "ତାପରେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ, ସେଇ ତିନି ମାର୍ଗ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ହିମବନ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଚାହିଲେ। ହିମବନ୍ତ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଜଳପବିତ୍ର କରିବାର ଶକ୍ତିଶାଳି ଝିଅ ଗଙ୍ଗାକୁ ତିନି ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଦେଇଦେଲେ। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ କାମ ସାର୍ଥକ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।" "ରାମ, ପାହାଡ଼ର ଅନ୍ୟ ଝିଅ ଉମା ଘୋର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ହିମବନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ, କାରଣ ସେ ତପସ୍ୟାରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ। ଏହି ଦୁଇ ଝିଅ—ଗଙ୍ଗା ଓ ଉମା—ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ମହାନ କନ୍ୟା।" "ଏହିପରି ଭାବେ ତିନି ମାର୍ଗ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରଥମେ ଆକାଶକୁ ଉଠିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନେ ନିବାସ କରୁଥିବା ଲୋକକୁ ଗଲେ, ପୂତି ଏବଂ ଜଳର ଧାରଣା କରି।" ଏହିପରି ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ଶୁଣି, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆନନ୍ଦରେ ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ବ୍ରାହ୍ମଣଦେବ, ଆପଣ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ କଥା କହିଛନ୍ତି। ଏବେ ଦୟାକରି ହିମବନ୍ତଙ୍କ ଜେଷ୍ଠା କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଜନ୍ମକଥା ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ। ଏହି ତିନି ମାର୍ଗ ବହୁଥିବା, ସଂସାର ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା କେମିତି ଏପରି ହେଲେ? କେଉଁ କାରଣରୁ ଏହି ନଦୀ ଏପରି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ?" ତେବେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, "ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ଶିତିକଣ୍ଠ (ମହାଦେବ) ନବବିବାହିତ ଥିଲେ। ସେ ଉମାଙ୍କ ସହିତ ବିହାର କରୁଥିଲେ। ଏହି ଭାବରେ ଶତ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ବିତିଗଲା, କିନ୍ତୁ କୌଣସି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ହେଲା ନାହିଁ। ଏହି ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ—‘ଏଠାରେ ଯଦି କୌଣସି ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ତାହାକୁ କିଏ ସହିପାରିବ?’—ଏହି ଭାବେ ସମସ୍ତେ ଗିଲେ ଏବଂ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ...