ଶୀତଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲା, ତାହାର ଶୀତଳ କିରଣ ଦେଇ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରିଦେଲା, ଏବଂ ତାହାର ଆଲୋକରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲା। ରାତିରେ ବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ମାଂସଭୋଜୀ ଭୂତମାନେ ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ଚଳାଚଳ କରିବା ଲାଗିଲେ। ଏପରେ, ମହାମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଅତିଶୟ ତେଜ ଦେଖାଇ ବିବରଣୀ ଦେଇ ଚୁପ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ‘ଉତ୍ତମ, ଉତ୍ତମ!’ ବୋଲି ସମ୍ମାନ କରିଲେ। କୌଶିକ ବଂଶ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ ବଂଶ; କୁଶ ପ୍ରଜାମାନେ ଉତ୍ତମ ଆତ୍ମା, ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟେ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବିଶେଷ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କୌଶିକୀ ନଦୀ ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ମହିମା ଦେଇଛି। ଉତ୍ସାହିତ ଋଷିମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇ, କୌଶିକ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରି ଶୟନ କଲେ। ରାମ ଏବଂ ସୌମିତ୍ରି କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ୟ ଭାବରେ ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ତାଙ୍କ ପରେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଶୟନ କଲେ। ଏଠିରେ ବାଲକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚତ୍ରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେବାକୁ ଯାଉଛି। ଶୋଣା ନଦୀର କୂଳରେ ମହାମୁନିମାନେ ସହିତ ରାତିର ଶେଷ ଅଂଶ ବିତାଇ, ରାତି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କଥା କହିଲେ। “ରାମ, ଏହି ରାତି ଦୀପ୍ତିମାନ; ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଉଠ, ଉଠ, ସମସ୍ତ କୁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେବା।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ରାମ ପ୍ରଭାତିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରିବା ପରେ ବିଦାୟ ଚାହିଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ଏହି ଶୋଣା ନଦୀ ଅତି ଶୁଭ୍ର, ଗଭୀର ଏବଂ ବାଳି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ମୁନି, କେଉଁ ପଥରେ ଆମେ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ଏହି ପଥ ମୁଁ ଦେଖାଇଛି, ଯେଉଁପଥରେ ମହାମୁନିମାନେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।” ଏପରେ, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଦେଶାନୁସାରେ ମହାମୁନିମାନେ ବନ ଦେଖୁଥିବା ଦ୍ୱାରା ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଲାଗିଲେ। ଏମିତି ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା ପରେ, ଅର୍ଦ୍ଧ ଦିନ ଚାଲିଗଲାପରେ ସମସ୍ତେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଋଷିମାନେ ସଂଗତ କରନ୍ତି। ହଂସ ଓ କୁଲିଙ୍ଗ ଭରିଥିବା ସଂସ୍କୃତ ନଦୀକୁ ଦେଖି, ରାଘବ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ନଦୀ କୂଳରେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ଶୟନ ସ୍ଥଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କୁ ତିଳ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଅଗ୍ନି ହୋମ କରି, ଅମୃତ ସମ ଭୋଜନ କରି, ସମସ୍ତେ ଜାହ୍ନବୀର ଶୁଭ୍ର କୂଳକୁ ଅନ୍ତରେ ଆନନ୍ଦ ନେଇ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଅଂବଳି, ରାଘବମାନେ ମଧ୍ୟ ବସି, ରାମ ଆନନ୍ଦିତ ମନରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ମୁନି, ମୁଁ ଏହି ତିନିପଥ ବିହାର କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ; କିପରି ତିନି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରି ତିନିପଥ ବିହାର କରୁଥିବା ନଦୀ ରାଜା ହେଲେ?” ରାମଙ୍କ ଉତ୍ସୁକ ପ୍ରଶ୍ନରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଜନ୍ମ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ: “ହେ ରାମ, ହିମବତ ପାହାଡ଼ର ଦେବତା, ଅତିଶୟ ଖଣିଜ ଧାତୁର ଉତ୍ସ, ପୃଥିବୀରେ ଦୁଇ ଅତି ଶୋଭାମୟ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମା ମେନା, ମେରୁ ପର୍ବତର ଅତି ଶୋଭାମୟ କନ୍ୟା, ହିମବତଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ କନ୍ୟା ହେଲେ—ପ୍ରଥମ ଗଙ୍ଗା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଉମା। ତାପରେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ପାଇଁ ତିନିପଥ ବିହାର କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ହିମବତଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ହିମବତ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ତିନି ଲୋକର ଉପକାର ପାଇଁ ନିଜ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗାକୁ ଦେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ନିଜ କାମ ସଫଳ କରି ଚାଲିଗଲେ। ହେ ରାଘବ, ଅନ୍ୟ କନ୍ୟା ଉମା ଦୃଢ଼ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଗଭୀର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ହିମବତ ଉମାକୁ, ଯେଉଁଠି ତପସ୍ୟାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଲେ। ଏହି ଦୁଇ କନ୍ୟା—ଗଙ୍ଗା ଓ ଉମା ଦେବୀ—ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁନି, ଏହି ତିନିପଥ ବିହାର କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରଥମେ କିପରି ଆକାଶକୁ ଗଲା, ମୁଁ କହିଲି। ଏହି ଶୋଭାମୟ ଦେବୀ ନଦୀ, ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା, ଦେବତାମାନେ ନିକଟକୁ ନିର୍ମଳ ଜଳ ନେଇ ଉପରେ ଉଠିଗଲେ। ଏଠିରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଶତ୍ତରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏହି କଥା କହିବା ପରେ, ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଉତ୍ତମ ଓ ଧର୍ମମୟ କଥାକୁ ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣି, ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ: “ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା କହିଛ; ଏବେ ମହାପାହାଡ଼ର ପ୍ରଥମ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ମାନବ ଦିବ୍ୟ ଜନ୍ମ ବିବରଣୀ ଦେଖାଅ।” “କିପରି ଗଙ୍ଗା, ଜଗତର ପବିତ୍ର କରିଥିବା, ତିନିପଥରେ ବହିଛି? କିପରି ଗଙ୍ଗା, ନଦୀମାନେ ମଧ୍ୟେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ତିନିପଥ ବିହାରୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ? ତିନି ଲୋକରେ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କେଉଁ ସଂଗତିରେ ତିନି କାମ କଲେ?” ଏହିପରି ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ପ୍ରବଳ ଥିବା ଏହି ମହାମୁନି ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ: “ହେ ରାମ, ଦୀର୍ଘ ଅତୀତରେ, ମହାତ୍ମା ଶିତିକଣ୍ଠ ନବବିବାହିତ ଥିଲେ। ଦେବୀକୁ ଦେଖି, ମହାଦେବ ଶିତିକଣ୍ଠ ତାଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେବାରେ ଲାଗିଲେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ଏକ ଶତ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଚାଲିଗଲା। ତଥାପି, ରାମ, ଦେବୀଙ୍କୁ କୌଣସି ପୁତ୍ର ହେଲେ ନାହିଁ। ଏହା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତା, ପ୍ରଧାନ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ, ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ।