ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ମୁଁ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଲଗି ମୋ ଜନନୀକୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ପହଁଚି ତୁମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୋଇଛି। ଏହି ମୋ ଜନ୍ମ, ବଂଶ ଓ ଭୂମିର ବିବରଣୀ, ଯାହା ତୁମେ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଥିଲା, ମୁଁ କହି ଦେଲି, ହେ ବଳଶାଳୀ ରାମ। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ମୁଁ ଏହି ଗଳ୍ପ କହିବାରେ ଅଧିରାତ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ଏବେ ଶୟନ କର, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ଆମ ଯାତ୍ରାରେ କିଛି ବାଧା ନ ଆସୁ। ସମସ୍ତ ଗଛ ନିର୍ଜନ, ବନ୍ୟ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିଜ ଆଶ୍ରୟକୁ ଫେରିଛନ୍ତି, ଦିଗ୍ବାଗ ଅନ୍ଧାରରେ ଢାକି ଯାଇଛି, ହେ ରଘୁନାନ୍ଦନ। ଅସ୍ତ ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଯାଉଛି, ଆକାଶ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ତାରା ଆଲୋକରେ ଚମକୁଛି। ଶୀତଳ ଚାନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହୋଇ, ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରୁଛି, ତାହାର ଆଲୋକରେ ସଜୀବମାନେ ଆନନ୍ଦିତ। ଏଠାଏଠି ରାତିରେ ବସୁବାସ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଭୟଙ୍କର ମାଂସ ଭୋଜୀ ଭୂତମାନେ ଚାଲିଫିରୁଛନ୍ତି। ଏପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାମୁନି କଥା ଅପରିମିତ ତେଜସ୍ୱୀ କହି ଚୁପ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଋଷି ତାଙ୍କୁ ‘ଉତ୍ତମ, ଉତ୍ତମ!’ ବୋଲି ସମ୍ମାନ କଲେ। କୌଶିକ ବଂଶ ତିରୁ ତା’ର ମହାନ ବଂଶ, ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ; କୁଶ ପ୍ରଜା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମା ସମ ଏବଂ ପୁରୁଷମୁଖ୍ୟ। ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତୁମେ ଖ୍ୟାତିସମ୍ପନ୍ନ; କୌଶିକୀ ନଦୀ ବଂଶକୁ ମହିମା ଦେଇଛି। ଉତ୍ସାହିତ ଋଷିମାନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ, ତା’ର ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ କୁଶିକ ଶୟନ କଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରି। ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି ଅଳ୍ପ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଶୟନ କଲେ। ଏଠାରେ ବାଲକାଣ୍ଡର ପଂଚତ୍ରିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଶୋଣ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶେଷ ରାତି ବିତାଇ, ମହାମୁନିମାନେ ସହିତ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାତି ଅତି ଆଲୋକମୟ ହେଲା, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ରାମ, ଏବେ ରାତି ଆଲୋକମୟ; ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଉଠ, ଉଠ, ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ; ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ସଜା ହେବା।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କ୍ରିୟା କରି, ଯାତ୍ରାର ଇଚ୍ଛା କରି କହିଲେ, “ଏହି ଶୋଣ ନଦୀ ଅତି ଶୁଭ୍ର, ଗଭୀର ଓ ବାଳୁକା ରୂପେ ଶୋଭିତ; ମୁନି, କେଉଁ ପଥରେ ଆମେ ଏହି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା?” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଏହି ପଥକୁ ମୁଁ ଦେଖାଇଛି, ଏହିପଥରେ ମହାମୁନିମାନେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ, ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଏହି ନଦୀ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖି ଯାତ୍ରା କରିବାରେ ଲଗିଲେ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଅର୍ଧ ଦିନ ଅତିତ ହେବାରେ ସମସ୍ତେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଋଷିମାନେ ସଦା ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ହଂସ ଓ କୁଞ୍ଜ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମୁନି ଓ ରାଘବ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ତା’ର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ରୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ପ୍ରଥାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଅଗ୍ନି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ଅମୃତ ସମ ଭୋଜନ କରି, ଶୁଭ୍ର ଜାହ୍ନବୀ ତୀରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଆନନ୍ଦ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ମହାତ୍ମା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି, ସମ୍ମାନରେ ବସିଥିଲେ; ରାମ ଆନନ୍ଦିତ ମନେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁନି, ମୁଁ ତିନିପଥ ଅତିକ୍ରମ କରୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ବିବରଣୀ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ; କିପରି ତିନି ଲୋକ ଜିତି ନଦୀମୁଖ୍ୟ ହେଲେ?” ରାମଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଜନ୍ମ କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ହେ ରାମ, ହିମବତ୍ ନାମକ ପାହାଡ଼ର ଦୁଇ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟା ଥିଲେ। ତା’ର ମା ମେନା, ମେରୁର କନ୍ୟା, ହିମବତ୍ଙ୍କ ଆତ୍ମୀୟା। ଏଠାରୁ ରଘୁବଂଶଜ, ଗଙ୍ଗା ଜନ୍ମ ନେଲା, ଏବଂ ଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ଉମା। ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିବାକୁ ଏହି ଜେଷ୍ଠା କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗାକୁ ହିମବତ୍ଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, ଯିଏ ତିନିପଥ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ହିମବତ୍ ନ୍ୟାୟରେ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗା, ଯାହା ଦୁନିଆକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ତିନି ଲୋକର ଉପକାର ପାଇଁ ଦେଇଦେଲେ। ଦେବତାମାନେ ଗଙ୍ଗାକୁ ପାଇ, ତିନି ଲୋକର ମଙ୍ଗଳ ଭାବି, କାମ ସଫଳ କରି ଚାଲିଗଲେ। ହେ ରଘୁନାନ୍ଦନ, ଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ଉମା ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ତପସ୍ୟା କଲେ। ପାହାଡ଼ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ଉମାକୁ, ଯିଏ ତପସ୍ୟାରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ଏହି ଦୁଇ କନ୍ୟା—ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଓ ଉମା ଦେବୀ—ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସମ୍ମାନିତ। ମୁନି, ଏହି ତିନିପଥ ଗଙ୍ଗା କିପରି ପ୍ରଥମେ ଆକାଶକୁ ଉଠିଲେ, ସବୁ କଥା କହିଦେଲି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ, ପାହାଡ଼ର କନ୍ୟା, ଦେବତାମାନେ ରେ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ନିର୍ମଳ ଜଳ ଧାରଣ କରି।” ଏଠାରେ ଛତ୍ତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଘବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆନନ୍ଦରେ ମୁନିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତେବେ ତା’ଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଅତି ଉତ୍ତମ ଓ ଧର୍ମମୟ କଥା କହିଛ; ଏବେ ହିମବତ୍ ପାହାଡ଼ର ଜେଷ୍ଠା କନ୍ୟାର ଜନ୍ମ ବିବରଣୀ ତୁମେ ଯଥାବସ୍ଥା କହ, ଦେବୀ ଓ ମାନବ ଉତ୍ପତ୍ତି ଆମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁ।