ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ମୋର ଭଉଣୀ କୌଶିକୀ, ଯିଏ ଦିବ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଭରିଥିବା, ଚମତ୍କାର ଏବଂ ହିମାଳୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ସେ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏକ ନଦୀର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ହିମାଳୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, ମୋର ଭଉଣୀ କୌଶିକୀଙ୍କ ସହ ସ୍ନେହରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ସୁଖରେ ବସିଥିଲି। ସତ୍ୟବତୀ ନାମକ ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସତ୍ୟପରାୟଣ, ପତିବ୍ରତା ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୁଭାଗ୍ୟବତୀ ମହିଳା, କୌଶିକୀ ଭାବେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀର ରୂପ ନେଇଥିଲେ। ହେ ରାମ, ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଲି; ମୁଁ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଲି ଏବଂ ତୁମର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଲାଭ କରିଛି। ହେ ରାମ, ଏହି ହେଉଛି ମୋର ଜନ୍ମ, ବଂଶ ଏବଂ ଏହି ଭୂମି ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯେପରି ପଚାରିଥିଲେ, ତାହାର କଥା। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଧର, ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା କହିବାରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଅତିତ ହୋଇଯାଇଛି; ଏବେ ଶୟନ କର, ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ଆମ ଯାତ୍ରା କୌଣସି ବାଧା ନ ପାଉ। ସମସ୍ତ ଗଛ ନିର୍ବିକଳ, ବନ୍ୟଜନ୍ତୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ହେ ରଘୁବଂଶ ଶିରୋମଣି, ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଆବୃତ କରିଛି। ଉଷା ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି, ଆକାଶ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଉଛି। ଶୀତଳ କିରଣମୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଉଦୟ ହେଉଛନ୍ତି, ଅନ୍ଧକାରକୁ ହଟାଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦିତ କରୁଛନ୍ତି। ଏବେ ରାତିରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଭୟାନକ ମାଂସଭୋଜୀ ପିଶାଚମାନେ ଏଠାଉଠା ଚଳାଚଳ କରୁଛନ୍ତି। ଏପରି କଥା କହି, ମହାତ୍ମା, ଅଦ୍ଭୁତ ତେଜସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଚୁପ୍ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ‘ଶାବାଶ, ଶାବାଶ’ ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। କୁଶିକ ବଂଶ ମହାନ, ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ କୁଶ ପୁତ୍ରମାନେ ମହାପୁରୁଷ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ। ବିଶେଷ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଶଂସା ସମସ୍ତେ କରିଲେ, କୌଶିକୀ ନଦୀ ତାଙ୍କ ବଂଶକୁ ମହିମା ଦେଇଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଶଂସା କରି, କୁଶିକନନ୍ଦନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଶୟନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି, ଅବାକ ହୋଇ, ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଶୟନ କଲେ। ଏଭଳି ଭାବରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚତ୍ରିଶତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଶୋଣା ନଦୀର କୂଳରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରାତି ବିତାଇ, ସକାଳେ ରାତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲାବେଳେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଏହି ରାତି ଏବେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଉଠ, ଉଠ, ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଅ।” ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ରାମ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି, ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ଏହି ଶୋଣା ନଦୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର, ପବିତ୍ର ଜଳ ଓ ଗଭୀର, ବାଲୁକା ପାହାଡ଼ିରେ ଶୋଭିତ। କେଉଁ ପଥରେ ଆମେ ଏହାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା?” ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଏହିଏ ସେଇ ପଥ, ଯାହା ମୁଁ ଦେଖାଇଛି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମହାର୍ଷିମାନେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତର ପରେ, ସମସ୍ତ ମହାର୍ଷି ଏବଂ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖିବା ସହିତ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଭଳି ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା କରି, ଅର୍ଧ ଦିନ ବିତିଗଲାପରେ, ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ, ଯାହା ଋଷିମାନେ ବହୁଳ ଭାବେ ଯାଆନ୍ତି। ସେହି ପବିତ୍ର ନଦୀ, ହଂସ ଓ କଦମ୍ବ ପକ୍ଷୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଦେଖି ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ରାଘବ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ତାହାର କୂଳରେ ବାସସ୍ଥାନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ; ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରି ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ। ଅଗ୍ନିହୋମ କରି, ଅମୃତ ସମ ନୈବେଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, ସମସ୍ତେ ଶୁଭ ଜାହ୍ନବୀ କୂଳରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଲେ। ତାହାପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମ୍ବେଧି, ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ବସିଥିଲେ; ରାମ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହାର୍ଷି, ଏଇ ତିନି ପଥରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ସେ କିପରି ତିନି ଲୋକକୁ ବିଜୟ କରି ସମସ୍ତ ନଦୀର ଶିରୋମଣି ହେଲେ?” ରାମଙ୍କ ଏହି ପ୍ରେରଣାରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାର୍ଷି ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, “ହେ ରାମ, ହିମବତ୍, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ରାଜା ଏବଂ ଅନେକ ଧାତୁର ଉତ୍ସ, ଭୂମିରେ ଦୁଇଜଣ ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦରୀ କନ୍ୟାଙ୍କ ପିତା ଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମାତା ଥିଲେ ମେନା, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶୁଭ୍ର, କମଳାନୀ, ହିମବତଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ। ତାଙ୍କଠାରୁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଜନ୍ମ ହେଲେ ଗଙ୍ଗା, ହିମବତଙ୍କ ବଡ଼ ଝିଅ; ଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ଥିଲେ ଉମା। ପରେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ, ତିନିପଥରେ ବହୁଥିବା ଏହି ଜଳଧାରା ଗଙ୍ଗାକୁ ପାହାଡ଼ର ରାଜାଠାରୁ ଚାହିଲେ। ହିମବତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଭାବେ ତାଙ୍କ କନ୍ୟା ଗଙ୍ଗାକୁ, ଯିଏ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବହୁଥିବା ଏବଂ ତିନି ଲୋକର ଶୁଭ କାମନା କରୁଥିବା, ଦେବତାଙ୍କୁ ଦେଇଦେଲେ। ଗଙ୍ଗାକୁ ମିଳି, ସମସ୍ତ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ଚାହୁଁଥିବା ଦେବତାମାନେ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ। ହେ ରଘୁବଂଶ ରତ୍ନ, ଅନ୍ୟ କନ୍ୟା ଉମା ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ ଏବଂ ଘୋର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ। ପର୍ବତର ରାଜା ତାଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ଏବଂ ଅପୂର୍ବ ସୁନ୍ଦର, ତାଙ୍କ ଘୋର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କଲେ। ଏହି ଦୁଇ କନ୍ୟା, ଗଙ୍ଗା ଓ ଉମା, ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ଗଙ୍ଗା, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଓ ଉମା ଦେବୀ। ହେ ରାମ, ଏଭଳି ତିନିପଥରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା କିପରି ପ୍ରଥମେ ଆକାଶକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କଲେ, ତାହା ମୁଁ କହିଦେଲି। ତାପରେ, ଏହି ଶୁଭ୍ର ଦିବ୍ୟ ନଦୀ, ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ କନ୍ୟା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଲୋକକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କଲେ, ପାପହୀନ ଏବଂ ଜଳବାହିନୀ ଭାବେ।” ଏଭଳି ଦିବ୍ୟ ଗାଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମୁନି ଓ ରାମ ମନରେ ଅନନ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ।