ସୋମଦା, ତାଙ୍କର ପୁଅଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଦେଖି, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ମାନେ ସଂସ୍କାର ଅନୁଯାୟୀ ଆନନ୍ଦରେ ତାଙ୍କର ବୌହୁମାନେଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, କୁଶନାଭଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରିଲେ। ଏହା ପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ତ୍ତିଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ବିବାହ କରି ଚାଲିଗଲା ପରେ, ରାଘବ, ସନ୍ତାନ ନଥିବା ରାଜା ଏକ ପୁଅ ପାଇଁ, ନାତି ଆଶାରେ, ଏକ ବଳି ଆରମ୍ଭ କଲେ। ବଳି ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ କୁଶ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମବାନ୍, କୁଶନାଭ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯେପରି ଧର୍ମବାନ୍, ତେଣୁ ତୁମେ ଏକ ଧର୍ମିକ ପୁଅ ପାଇବା; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଗାଧି ଏବଂ ସାଶ୍ୱତ କୀର୍ତି ଲାଭ କରିବା।” ଏପରି କହି, କୁଶ ରାଜା କୁଶନାଭଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଇଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ କୁଶନାଭଙ୍କୁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମିକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲା, ତାଙ୍କର ନାମ ହେଲା ଗାଧି। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ସେହି ଗାଧି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମବାନ୍, ମୋର ପିତା; ମୁଁ କୌଶିକ, କୁଶ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଛି, ରାଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତୁମେ। ଏବଂ ମୋର ବଡ଼ ଭଉଣୀ, ରାଘବ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟବତୀ ନାମରେ, ତାଙ୍କୁ ଋଚୀକଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମବାନ୍ ସତ୍ୟବତୀ, ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରି, ତାଙ୍କର ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଠିଗଲେ ଏବଂ ବଡ଼ ନଦୀ କୌଶିକୀ ହେଇଗଲେ। ଦିବ୍ୟ, ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ, ମନୋହର, ହିମାଳୟ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା, ମୋର ଭଉଣୀ କୌଶିକୀ ଜଗତର ଭଲରେ ଏକ ନଦୀ ହେଇଗଲେ। ତେଣୁ ମୁଁ ହିମାଳୟ ନଦୀପାରେ ଭଉଣୀ କୌଶିକୀ ସହ ଏକତାରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସୁଛି, ରାଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ। ତାଙ୍କର ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ ଏବଂ ପତିନିଷ୍ଠାରେ ଅଟୁଟ, ବଡ଼ ସାଉଭାଗ୍ୟବାନ୍, ସେ କୌଶିକୀ ନଦୀ ହେଇଗଲେ। ରାମ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ମୁଁ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ପହଞ୍ଚିଛି ଏବଂ ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ସାଧିତ ହୋଇଛି। ରାମ, ଏହି ମୋର ଜନ୍ମ, ବଂଶ ଏବଂ ଭୂମିର କଥା, ଯେପରି ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏକ। ହେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶଜ, ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଅତିକ୍ରମ କରିଛି, ମୁଁ ଏହି କଥା କହିବାରେ; ଏବେ ଶୟନ କର, ଭଲ ହେଉ, ଆମ ଯାତ୍ରାରେ କିଛି ବାଧା ନ ହେଉ। ସମସ୍ତ ଗଛ ନିଃଚଳ, ଜଙ୍ଗଲି ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ, ଦିଗବାସୀ, ରାଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ରାତିର ଅନ୍ଧାରରେ ଆବୃତ। ଚାଁଦ ଶୀତଳ କିରଣରେ ଉଦୟ ହେଉଛି, ଜଗତର ଅନ୍ଧାର କୁ ଦୂର କରି, ଜୀବମାନଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ରାତିର ଜୀବମାନେ ଏଠାଏଠି ଘୁଡ଼ିଉଛନ୍ତି, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୟଙ୍କର ମାଂସଭୋଜୀ ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଚଳିଉଛନ୍ତି। ଏପରି କଥା କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ନିରବ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ଉତ୍ତମ, ଉତ୍ତମ!' ବୋଲି ସମ୍ମାନ କଲେ। କୁଶିକା ବଂଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ; କୁଶଙ୍କ ବଂଶଜମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ, ମନ୍ୟମାନ୍ୟ। ବିଶେଷ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତୁମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କୌଶିକୀ ନଦୀ, ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମ ବଂଶକୁ ମହିମା ଦେଇଛି। ଆନନ୍ଦିତ ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେ ସ୍ତୁତି କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁଶିକାପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରି ଶୟନ କଲେ। ରାମ ଏବଂ ସୌମିତ୍ରି, ଅଳ୍ପ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଶୟନ କଲେ। ଏହି ଭାଗର ସମାପ୍ତି ପରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚତିଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୋଣା ନଦୀପାରେ ଶେଷ ରାତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନେ ସହିତ ବିତାଇ, ରାତି ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲା ପରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ରାମ, ରାତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଉଠ, ଉଠ, ଭଲ ହେଉ, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ତୁମେ ତୟାରି କର।” ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଭାତ କୌଳିନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ରାମ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଇଚ୍ଛା କରି, କହିଲେ, “ଏହି ସୋଣା ନଦୀ ମନୋହର, ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ, ଗଭୀର ଏବଂ ବାଲୁକା ଦ୍ୱୀପରେ ଶୋଭିତ। କେଉଁ ପଥରେ, ଏହି ତପସ୍ବୀ, ଆମେ ପାର ହେବୁ?” ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପ୍ରତି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ, “ଏହି ହେଉଛି ସେହି ପଥ ଯାହା ମୁଁ ଦେଖାଇଛି, ଯାହାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀମାନେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।” ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ତପସ୍ବୀମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଲେ। ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଯାତ୍ରା କରି, ଅର୍ଦ୍ଧ ଦିନ ଅତିକ୍ରମ ହେଲା ପରେ, ସେମାନେ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ, ଋଷିମାନେ ଯାଉଥିବା, ଦେଖିଲେ। ସେହି ପବିତ୍ର ନଦୀ, ହଂସ ଓ କୁଲିଙ୍ଗ ରହୁଥିବା, ଦେଖି ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଏବଂ ରାଘବ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ନଦୀପାରେ ସମସ୍ତେ ନିବାସ କରି, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କୁ ବଳି ଦେଲେ। ଅଗ୍ନିକାର୍ଯ୍ୟ କରି, ନେକ୍ତର ପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରି, ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀପାରରେ ଶୁଭ୍ର ମନରେ ବସିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସମସ୍ତେ ଚାରିପାଖରେ ଘେରିବା, ରାଘବମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ଭାବେ ବସି, ରାମ ଆନନ୍ଦରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ପୂଜ୍ୟ, ମୁଁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ତିନି ପଥ ଯାତ୍ରା କରୁଥିବା, ସେ ତିନି ଜଗତକୁ ବିଜୟ କରି, କିପରି ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ?” ରାମଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଜନ୍ମର କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ। “ରାମ, ହିମବତ୍, ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମହାପ୍ରଭୁ ଏବଂ ଖଣିଜ ଆସ୍ତିର ଉତ୍ସ, ପୃଥିବୀରେ ଦୁଇ ଅତିଶୟ ରୂପବତୀ ଝିଅ ଥିଲେ।” ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଋଷିମାନେଙ୍କ ସହିତ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷମଣଙ୍କ ଯାତ୍ରା ଅଗ୍ରସର ହେଲା, ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପତ୍ତିର ଦିବ୍ୟ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।