ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଯିବ, ତାଙ୍କର ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହେବନାହିଁ; କାରଣ, ବଡ଼ ଆତ୍ମାମାନେ କେବେ ମହିଳାଙ୍କ ପ୍ରତି କଠୋର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ଯଦି ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତିଦାୟକ କଥା ରେ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଯିବ, ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରିବ, ତେବେ ମୁଁ ଦେଖିପାରିବି ସେଇ କମଳନୟନ, ଶତ୍ରୁନିବାରକଙ୍କୁ—ତାଙ୍କ ରୋଷ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯିବ। ତାରା, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ଅସ୍ଥିର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଢିଲା ହୋଇଯାଇଛି, ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଦେହ, ନମ୍ର ଭାବରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ନିଧିକୁ ଆସିଲେ। ବାନରପତିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସସ୍ତ ବ୍ୟବହାର କଲେ; ତାଙ୍କ ମୁହଁ ତଳକୁ ହେଲା, ମହିଳାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତାଙ୍କ ରୋଷ ଶାନ୍ତ ହେଲା। ମଦ ଓ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମୃଦୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲଜ୍ଜା ଦୂର ହୋଇ, ତାରା ସ୍ନେହଭରା ଓ ଅର୍ଥବତୀ, ମୃଦୁ ପ୍ରେରଣାରେ ଭରିଥିବା ଶବ୍ଦରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ରୋଷର ମୂଳ କଣ? କିଏ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନୁନାହିଁ? କିଏ ଭୟ ବିନା ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଷ୍କ ଗଛ ପରି ଆପଣଙ୍କ ପଥରେ ଦଢ଼ିଆ ହେବ?" ତାଙ୍କ ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସଂଯମ ଓ ସ୍ନେହ ଭରା ଭାବରେ ସଠିକ୍ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହି ତୁମ ପଥ ନୁହେଁ, କାମବଶ ଧରି ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତା ଛାଡି ଦେଉଛ; ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କର୍ମ ତୁମେ ବୁଝୁନାହାଁ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସ୍ୱୟଂ ମଙ୍ଗଳ ଉପରେ ଅଟୁଟ। ସେ ରାଜ୍ୟର ଉପକାର ଓ ଆମ ପ୍ରତି ଚିନ୍ତା କରୁନାହାଁ, ହେ ତାରା, ସେ କେବଳ ଭୋଗରେ ଲିନ୍ନ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସଭାକୁ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି। ବନରାଜା ଭୋଗରେ ମତ୍ତ, ଚାରି ମାସ ମଜା ମଧ୍ୟରେ କେମିତି କଟାଇଦେଲେ, ସମୟ ଗଲା ବୁଝିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ମଦ୍ୟପାନ କେବେ ଶ୍ରେୟସ୍କର ନୁହେଁ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଲକ୍ଷ୍ୟ; ମଦ୍ୟପାନରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଭୋଗ ଓ ଧର୍ମ—ତିନିଏ ହାରାଯାଏ। କର୍ମରେ ଅଳସ୍ୟରେ ଧର୍ମ ହାରାଯାଏ; ଏବଂ ଧର୍ମମିତ୍ର ବିନାଶ ହେଲେ ଅର୍ଥର ବଡ଼ ହାନି ହୁଏ। ଧନ ଓ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ମିତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇଛି, ତଥାପି ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ତା ନାହିଁ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଆମେ ଯାହା ଉଚିତ୍, ତାହା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନେଉଛୁ; ତୁମେ କାର୍ମିକ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିଥିବା ହେଉଥିବାରୁ, କ'ଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ତାହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ କର।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଚିନ୍ତାର ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତାରା ଏହି ମାମଲା ବୁଝି, ଆଶ୍ବାସ ଭରି କହିଲେ—"ଏହି ସମୟ ରୋଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏବଂ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ରୋଷ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମେ ତ, ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ମଙ୍ଗଳ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ତ୍ରୁଟି କଲେ ମଧ୍ୟ ସହିବା ଉଚିତ୍। କେଉଁ ଉତ୍ତମ ପ୍ରକୃତିର ରାଜପୁତ୍ର ଅବସନ୍ନ ମନେ ଥିବା ଜଣକୁ ରୋଷ କରିବ? ତୁମେ ଯେଉଁ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ଯାର ଫଳ ଓ ସଂଯମ ଧାରଣ କର, ତୁମେ କେମିତି ରୋଷରେ ପଡ଼ିବ? ମୁଁ ଜାଣେ ଏହି ବୀର ବାନରପତିଙ୍କ ରୋଷ, କେବେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ୍, ତୁମ ପାଇଁ କ’ଣ କରାଯାଇଛି ଓ କ’ଣ ବାକି ଅଛି—ସବୁ ଜାଣେ। ଆଉ ମୁଁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଜାଣେ, ଦେହୀୟ କାମନାର ଶକ୍ତି କେତେ ଅସହ୍ୟ; ସୁଗ୍ରୀବ କାହାକୁ ଚାହିଁ, କେଉଁ ଆସକ୍ତିରେ ଅବୁଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ଜାଣେ। ତୁମ ମନ କାମନାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ନୁହେଁ, ତୁମେ ରୋଷରେ ବଶ ହେଉନାହିଁ; ଯେଉଁ ଲୋକ କାମନାରେ ଲୀନ, ସେ ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ଓ ଧର୍ମ ଚିନ୍ତା କରେନାହିଁ। ତେଣୁ, ମୋ ସମୀପବର୍ତ୍ତୀ, କାମବଶ ଚଳିତ, ଲଜ୍ଜା ହାରାଇଥିବା, ବାନରପତି ଭାଇକୁ ଅପରାଧ କ୍ଷମା କର, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ। ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାମନାରେ ମୋହବଶ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏଠି ବାନର ରାଜା ସ୍ୱଭାବ ରୂପେ ଚଞ୍ଚଳ—ତେଣୁ ଏପରି ରାଜା ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ କିଏ ହେବ ନାହିଁ?" ଏପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହି, ତାରା ଭାବନାରେ ଅସ୍ଥିର ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ପୁନି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ—"ହେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ସୁଗ୍ରୀବ ଦୀର୍ଘ ଦିନ ତଳୁ ତୁମ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ପ୍ରସ୍ତୁତି ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ କାମବଶ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତୁମ କାମ ସାଧନରେ ଲଗିଛନ୍ତି। ବହୁ ସକ୍ତିଶାଳୀ, ଯେଉଁମାନେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ଏମିତି ଅନେକ କୋଟି ବାନର ଏବେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି—ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପାହାଡ଼ରେ ବସବାସ କରନ୍ତି। ତେଣୁ, ହେ ବଳବାନ୍, ଆସ; ତୁମ ଆଚରଣ ସତ୍ୟ ମିତ୍ରତା ରକ୍ଷା କରିଛି, ଏବଂ ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀୟଙ୍କ ପାଇଁ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏନାହିଁ।" ତାରାଙ୍କ ଅନୁମତି ଦେବା କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱରିତ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶତ୍ରୁନିବାରକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରେ ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ—ସୂର୍ଯ୍ୟପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅତି ଉତ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନରେ ବସିଛନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ। ଦେବମାନ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର, ଦିବ୍ୟ ଦେହ ଓ ଖ୍ୟାତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, ଅଜୟ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଦେବମାନ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ଓ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ମହିଳାମାନେ ସେଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଉତ୍ସାହରେ ରକ୍ତିମ; ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେବତା ପରି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଦେଖାଉଛନ୍ତି। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୱଚାର ଏହି ବୀର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜସିଂହାସନରେ ବସି, ରୁମାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ବଡ଼ ଆଖି ଦ୍ୱାରା ଅକ୍ଷୟ ମନୋବଳୀ ସଉମିତ୍ରିଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖୁଛନ୍ତି। ଏଠି ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ତ୍ଥିଶ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ଓ ଅନାବରୋଧ ଭାବେ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବାକୁ ଦେଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ, ଭାରି ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଭାଇଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖିତ ଦେଖି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ତ୍ୟାଗ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧ୍ୱଜ ପରି ଉଦ୍ଧତ ହେଲେ।