ପବନ ଦ୍ୱାରା କୁଶନାଭଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ଦେଖି, ରାଜା କୁଶନାଭ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ହର୍ଷ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ଏହି କନ୍ୟାମାନେ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କ ସହ ବିବାହିତ ହେବା ପରେ, ରାଜା କୁଶନାଭ ତାଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ତାଙ୍କ ଜଣେ ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଓ ଗୁରୁମାନେ ସହିତ ବିଦାୟ ଦେଲେ। ସୋମଦା ଏବଂ ଗାନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ ଦେଖି ଏବଂ ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ସ୍ନୁଷାମାନେଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ୱୀକାର କଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛୁଇଁ କୁଶନାଭଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଏହା ପରେ, ଶ୍ରୀମତ୍ ଵାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର ବାଳକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ତ୍ତିଶ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କ ବିବାହ ଓ ବିଦାୟ ପରେ, ଓ ରାଘବ, ସନ୍ତାନ ଆଶାରେ ଓ ପୌତ୍ର ଲାଗି ନିର୍ବନ୍ଧ ରହିଥିବା କୁଶନାଭ ରାଜା ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ପରମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୁଶ ରାଜା କୁଶନାଭଙ୍କୁ କହିଲେ—"ପୁତ୍ର, ତୁମ ସମାନ ଧର୍ମାତ୍ମା ଏକ ପୁଅ ତୁମେ ପାଇବ; ତାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଗାଧି ଓ ଅବିନାଶୀ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିବ।" ଏହିପରି କହି, କୁଶ ଆକାଶ ମାର୍ଗରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଲୋକକୁ ଚଲିଗଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଧୀର କୁଶନାଭଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏକ ପରମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ହେଲେ ଗାଧି। ଓ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ ରାମ, ଏହି ଗାଧି ମୋର ପିତା, ମୁଁ କୌଶିକ, କୁଶବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ। ମୋର ଜ୍ଯେଷ୍ଠାଭଗିନୀ ସତ୍ୟବତୀ, ଯିଏ ଧର୍ମପରାୟଣ ଓ ଋଚୀକଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ସେଇ ପରମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା ସତ୍ୟବତୀ, ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଦେହସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବଡ଼ ନଦୀ କୌଶିକୀ ହେଲେ। ମୋର ଭଉଣୀ କୌଶିକୀ ଦେବୀ, ଶୁଭ୍ର ଜଳ, ମନୋହର ରୂପ ନେଇ, ହିମାଳୟ ଉପରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଜଗତ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନଦୀ ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ। ଏହି ହେତୁ, ମୁଁ ମୋର ଭଉଣୀ କୌଶିକୀଙ୍କ ସହ ହିମାଳୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଆନନ୍ଦରେ ଅବସ୍ଥାନ କରେ। ଏହିପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠ, ପତିବ୍ରତା ଏବଂ ଅତି ଶୁଭାଗ୍ୟବତୀ ସତ୍ୟବତୀ କୌଶିକୀ ନଦୀ ହେଲେ। ଓ ରାମ, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ମୁଁ ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତୁମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସଫଳତା ଲାଭ କରିଛି। ଏହି ହେଉଛି ମୋର ଜନ୍ମ, ବଂଶ ଓ ଏହି ଭୂମିର କଥା, ଯାହା ତୁମେ ପଚାରିଥିଲ, ହେ ଭୂଜବଳୀ ଧାରୀ ରାମ। ଓ କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶଜ, ଏଭଳି କଥା କହିବାରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ଅତିକ୍ରମ ହୋଇଛି; ଏବେ ଶୟନ କର, ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ଆମ ଯାତ୍ରାରେ କୌଣସି ବିଘ୍ନ ନ ଆସୁ। ସମସ୍ତ ଗଛ ନିର୍ଜନ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ନିବୃତ୍ତ, ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଢାକି ରହିଛି। ଅନ୍ଧାର ଧୀରେ ଧୀରେ ଅପସାରିତ, ଆକାଶ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଆଲୋକରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଉଛି। ଶୀତଳ କିରଣ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉଦୟ ହୋଇ, ଜଗତର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛନ୍ତି। ଏବେ ସମସ୍ତ ରାତିଜୀବୀ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ଭୟଙ୍କର ମାଂସଭୋଜୀ ପିଶାଚମାନେ ଏଠାରେ-ସେଠାରେ ଚଳିତ। ଏଭଳି କଥା କହି ମହାତ୍ମା ମହାମୁନି ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଋଷି ତାଙ୍କୁ 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ। କୁଶିକ ବଂଶ ମହାନ, ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ ମହାପୁରୁଷ ଏହି ବଂଶର ଉତ୍ପନ୍ନ। ବିଶେଷକରି, ମହାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତୁମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; କୌଶିକୀ ନଦୀ ତୁମ ବଂଶକୁ ମହିମା ଦେଉଛି। ଏପରି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ସମସ୍ତ ଋଷି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; କୁଶିକପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶୟନ ଶାନ୍ତିରେ ଲିନ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରି। ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି, କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରି, ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଶୟନ କଲେ। ଏଉଁ ଶ୍ରୀମତ୍ ବାଳକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚତ୍ରିଶତମ ଶର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଶୋଣନଦୀ ତଟରେ ସେଇ ରାତି ଅନ୍ୟ ମହାମୁନିମାନେ ସହିତ କାଟି, ରାତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—"ରାମ, ଏହି ରାତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଉଠ, ଉଠ, ମଙ୍ଗଳ ହେଉ, ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେ।" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରାତଃସ୍ନାନ ଓ ନିୟମ କରି, ରାମ ଚଳିବାକୁ ଚାହିଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ—"ଏହି ଶୋଣନଦୀ ଶୁଭ୍ର ଜଳ, ଗଭୀର ଓ ବାଳୁକା ତଟରେ ଶୋଭିତ। କେଉଁ ମାର୍ଗରେ, ମହାମୁନି, ଆମେ ଏହି ନଦୀ ଅତିକ୍ରମ କରିବୁ?" ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—"ମୁଁ ଯେଉଁ ମାର୍ଗ ଦେଖାଇଛି, ଏହିପରି ମାର୍ଗରେ ମହାମୁନିମାନେ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।" ଏପରି କଥା ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ମୁନି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ସହ ଅନେକ ଅରଣ୍ୟ ଦେଖି ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ଦୀର୍ଘ ଦିନ ଯାତ୍ରା କରି, ଅର୍ଧ ଦିନ ଅତିକ୍ରମ ହେଲାପରେ, ସେମାନେ ମହାମୁନିମାନେ ପ୍ରିୟ ଜାହ୍ନବୀ ନଦୀକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ରୁଷିମାନେ ଅଧିକ ବସିଥିବା ନଦୀ। ସେହି ପବିତ୍ର ନଦୀ ହଂସ ଓ କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭରିଥିବା ଦେଖି ସମସ୍ତ ମୁନି ଓ ରାଘବମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ତାହାର ତଟରେ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ରୟ ନିର୍ମାଣ କରି, ପ୍ରଥାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଲେ। ଅଗ୍ନିହୋମ ଓ ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ ଅମୃତ ସମ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରି, ସମସ୍ତେ ଜାହ୍ନବୀ ତଟରେ ଶୁଭ ମନେ ଅବସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହାପରେ, ସମସ୍ତେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ବସି, ରାଘବମାନେ ମଧ୍ୟ ଶିଷ୍ଟ ଭାବେ ବସିଲେ। ରାମ ଆନନ୍ଦରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ଏହି ତିନିପଥଗାମିନୀ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି, ସେ କିପରି ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରି ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ?