ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯେତେବେଳେ ତାଲପାଦ ନୂପୁର ଓ କମର ବେଳ୍ଟର ଝଙ୍କାର ଶୁଣିଲେ, ସେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଲଜ୍ଜାରେ ତଳମୁହଁ କଲେ। ତାହା ସହିବାକୁ ନ ପାରି, ରୋଷରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଧନୁର ତାର ଟାଣି ଏମିତି ଧ୍ୱନି କରିଲେ ଯେ, ଚାରିଦିଗ ଗଞ୍ଜିଉଠିଲା। ରାମଙ୍କ ରୋଷ ଓ ନିଜ ଅପମାନରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଠାରୁ ଅଲଗା ହୋଇ ଏକାକୀ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ଧନୁର ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ବାନର ରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ଭୟରେ ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ ସିଂହାସନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଯାଇଲେ। ଅଙ୍ଗଦ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଥିରେ ଖବର ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ପ୍ରମାଣିତ ହେଲା ଯେ, ଭାଇପ୍ରତି ଅତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଏଠାରେ ଆସିପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଏହି ସୂଚନା ଓ ଧନୁର ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା, ସୁଗ୍ରୀବ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆସିଛନ୍ତି, ଭୟରେ ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଲା। ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ମନ ମୁଝିଗଲେ ମଧ୍ୟ, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ରମଣୀ ତାରାଙ୍କୁ ଉପକାରୀ କଥା କହିଲେ—“ସୁନ୍ଦରି, ସ୍ୱଭାବରେ ମୃଦୁ ଏହି ରାଘବଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ କିଏ ଦ୍ୱାରା ରୋଷାବେଶରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଏହାର କାରଣ କ’ଣ? ଯଦି ଆମେ କିଛି ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ, ସେଥିରେ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ଖୋଲାମେଳା କହ। କିମ୍ବା, ତୁମେ ନିଜେ ଯାଇ ମୃଦୁ କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କର। ତୁମେ ସାମ୍ନାକୁ ଯିବାରେ, ତାଙ୍କ ପବିତ୍ର ହୃଦୟ କେବେ ରୋଷାବେଶରେ ନ ପଡ଼ିବ; କାରଣ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ କେବେ ନାରୀଙ୍କୁ କଠୋର ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ନିର୍ବିକାର ମୃଦୁ କଥାରେ ତାଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ଶାନ୍ତ କରିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ମଧୁର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଶତ୍ରୁଦମନ ତାଙ୍କୁ ରୋଷ ହୀନ ଦେଖିବି।” ତାରା, ମଦରେ ଚକ୍ଷୁ ଅସ୍ଥିର, ସୁବର୍ଣ୍ଣ କମରବନ୍ଧ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଢିଲା ହୋଇ, ଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ଶୋଭିତ ଦେହ ନେଇ, ଶିର ନମାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ବାନର ରାଜାଙ୍କ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ରହିଲେ, ମୁଁ ତଳକୁ କରି, ତାଙ୍କ ରୋଷ ନାରୀ ସାମ୍ନାରେ ଶାନ୍ତ ହେଲା। ମଦରେ ଲଜ୍ଜା ହୀନ ଓ ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ମୃଦୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ, ତାରା ନିର୍ଭୟ ଓ ମୃଦୁ ସ୍ନେହରେ ଭରିଥିବା ମୂଲ୍ୟବାନ କଥା କହିଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ରୋଷର ମୂଳ କ’ଣ? କିଏ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ମାନୁନାହିଁ? କିଏ ଭୟ ବିନା ଅଗ୍ନିର ପଥରେ ଶୁଷ୍କ ଗଛ ପରି ଦଢ଼ି ରହିପାରିବ?” ତାଙ୍କର ମୃଦୁ ଓ ନିର୍ବିକାର କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସ୍ନେହ ଓ ସରଳତାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଏହି ତୁମ ପ୍ରବୃତ୍ତି କି, ଅନୁରାଗରେ ଆନ୍ଦ୍ରିତ, ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ସଂଗ୍ରହକୁ ଅବହେଳା କରୁଛ? ତୁମେ ତୁମ ପତିଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବୁଝୁନାହିଁ, ଯେଉଁଥି ନିଜ ଭଲ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ? ସେ ରାଜ୍ୟର ଉପକାର ବିଚାର କରୁନାହିଁ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ପୁଡ଼ୁଛୁ, ସେ ତାହା ଦେଖୁନାହିଁ; ତାଙ୍କର ମନ ମାତ୍ର ଭୋଗରେ, ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସଭାକୁ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି। ସୁଗ୍ରୀବ ଆନନ୍ଦରେ ମଦମସ୍ତ ହୋଇ, ଚାରି ମାସ ଉପଭୋଗରେ କଟାଇଦେଲେ, କେତେ ସମୟ ଯାଇଛି ତାହା ଜାଣିନାହିଁ। ଏପରି ମଦ୍ୟପାନ କ୍ଷେତ୍ରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ତାହା କେବେ ପ୍ରଶଂସା ହୁଏନାହିଁ; ମଦ୍ୟପାନରୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଭୋଗ ଓ ଧର୍ମ, ତିନିଠାରୁ କିଛି ମିଳେନାହିଁ। କାର୍ଯ୍ୟ ନ କରିଲେ ଧର୍ମ ହ୍ରାସ ହୁଏ; ଏବଂ ଧର୍ମିକ ବନ୍ଧୁ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଅର୍ଥର ମହା ହାନି ହୁଏ। ଧନ ଓ ଧର୍ମରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯେଉଁ ବନ୍ଧୁ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ସେ ତ୍ୟାଗ ହୋଇଛନ୍ତି, ତଥାପି ଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ତା ନାହିଁ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, ଆମେ ଯାହା ଉଚିତ ତାହା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନେବା ଉଚିତ; କାର୍ଯ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିଥିବା ତୁମେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା କହ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଉପରେ ଚିନ୍ତାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ମୃଦୁ କଥା ଶୁଣି, ତାରା ସମସ୍ତ ବିଷୟ ବୁଝି, ଭରସାରେ କହିଲେ—“ଏହି ସମୟ ରୋଷ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ନାହିଁ ନିଜ ଲୋକଙ୍କୁ ରୋଷ କରିବା ଉଚିତ; ହେ ବୀର, ନିଜ ଉପକାରୀ ଲୋକଙ୍କ ଦୋଷକୁ ମଧ୍ୟ ସହିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଉତ୍ତମ ପ୍ରକୃତି ଥିବା ରାଜପୁତ୍ର କିପରି ଦୁର୍ବଳ ମନ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ରୋଷ କରିପାରିବ? ତୁମେ ଯେପରି ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ତପୋବଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ତୁମେ କିପରି ରୋଷରେ ବଶ ହେବ? ମୁଁ ଜାଣେ, ବୀର ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ରୋଷ କେତେ ଭୟଙ୍କର; ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ବୁଝିପାରିଛି; ତୁମ ପାଇଁ କ’ଣ କରାଯାଇଛି, ଏବଂ ଏଠି କ’ଣ ବାକି ଅଛି, ମୁଁ ସେଠାରେ ଅବଗତ। ମୁଁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଜାଣେ, ହେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ଦେହିକ ରତିର ଶକ୍ତି କେତେ ଅସହ୍ୟ; ଏହି ଆସକ୍ତିରେ ସୁଗ୍ରୀବ ବନ୍ଧିଯାଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ଅନୁରାଗରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ତୁମ ମନ କାମନାରେ ବଶ ନୁହେଁ, ତୁମେ ରୋଷରେ ବଶ ହେଉନାହିଁ; ଯିଏ କାମନାରେ ଲଗ୍ନ, ସେ ସ୍ଥାନ, କାଳ, ଓ ନିଜ ଧର୍ମ ବିଚାର କରେନାହିଁ। ଏହିପରି ଆସକ୍ତି ଏବଂ ଲଜ୍ଜାହୀନ ଚରିତ୍ର ଥିବା ଏହି ବାନର ରାଜା, ଯିଏ ମୋତେ ନିକଟ, ତାଙ୍କୁ ମାଫ କର, ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ। ଧର୍ମ ଓ ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା ମହାମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ କାମନାରେ ମୋହିତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏହି ବାନର ରାଜା ସ୍ୱଭାବତଃ ଅସ୍ଥିର—ତେଣୁ ରାଜା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ କିପରି ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ?” ଏପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହି, ଭାବନାରେ ଅସ୍ଥିର ଚକ୍ଷୁ ନେଇ, ତାରା ପୁନି ଥକି ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପାର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କଥା କହିଲେ—“ହେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ସୁଗ୍ରୀବ ବହୁପୂର୍ବରୁ ଆବଶ୍ୟକ ତୟାରି ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଆସକ୍ତିରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଆପଣଙ୍କ କାମ ସାଧନାରେ ଏକାଗ୍ର। ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କୌଣସି ରୂପ ନେଇପାରନ୍ତି, ଏବେ ପହଞ୍ଚିଯାଇଛନ୍ତି—ଲକ୍ଷେ-ଲକ୍ଷେ କୋଟି ବାନର, ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବତରେ ବସିଥିବା। ଏହିପରି, ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଆସ; ତୁମ ଆଚରଣ ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁତ୍ୱକୁ ରକ୍ଷା କରିଛି, ଧର୍ମିକଙ୍କ ପାଇଁ ପତ୍ନୀ ଦର୍ଶନ ସ୍ଥିର ରହେ।” ତାରାଙ୍କ ଅନୁମତି ଦେବା ସହ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ହୋଇ, ଶତ୍ରୁଦମନ ଏହି ବଳଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।