ସୁଗ୍ରୀବ ଏପରି କହିଲେ—"ରାମଙ୍କ ଦୟା ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଖି ମୋର ମନ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଉଛି। ସେ ଯେପରି ଉପକାର କଲେ, ମୁଁ କେବେ ତାହାର ପ୍ରତିଦାନ ଦେଇପାରିବି ନାହିଁ।" ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ ନିଜ ମତ ପ୍ରକାଶ କଲେ—"ବାନରସେନାପତି, ଆପଣ ଯେ ଏପରି ଉପକାର ଓ ଉଦାରତାକୁ ଭୁଲିନାହାନ୍ତି, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।" "ବୀର ରାଘବ, ଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରସମ ବଳବାନ ବାଳୀଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚିତ, ସେ ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଯିଏ ଭାଗ୍ୟବୃଦ୍ଧିକାରୀ, ଏଠାରେ ପଠାଇଛନ୍ତି।" "ସମୟ ପରିଚୟ ଅଛିବା ସତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ଅସାବଧାନ ହୋଇ ସମୟକୁ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହାନ୍ତି। ଏବେ ଶରତ୍କାଳ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ତମସାପ୍ତଚ୍ଛଦ ଫୁଲିଛି। ଆକାଶ ପରିସ୍କାର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହ ଚଉଁହା, ମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ନଦୀ-ସରୋବର ଦୀପ୍ତିମାନ।" "ବୀର ବାନର, କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଏସାରିଛି, ଆପଣ ଏହାକୁ ଅନୁଭବ କରୁନାହାନ୍ତି। ଏହି ଅସାବଧାନତା ପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଯେଉଁ ରାଘବଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହରାଯାଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ଦୁଃଖିତ ଓ ମହାନ୍, ସେ ଅନ୍ୟ ମାନ୍ୟଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଶବ୍ଦ ଆପଣଙ୍କୁ ସହିବାକୁ ପଡିବ।" "ଯେ ଅପରାଧ କରିଛି, ସେ ପାଇଁ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ଦେଖୁନାହିଁ—ଶିର ନମାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କ୍ଷମା ଅର୍ଜନ କରିବା ଛଡା। ରାଜାଙ୍କୁ ସଦା ନିଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ଭୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନୁରୋଧ ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି।" "ଯେତେବେଳେ କ୍ଷମାଶୀଳ ଏବଂ କ୍ରୋଧିତ ରାଘବ ଧନୁଷ ଉଠାନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକ, ଦେବ, ଦାନବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ କରିପାରିବେ। ଯିଏକି ଏକଥର ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇପାରନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ବିଶେଷକରି ଯିଏ ପୂର୍ବ ଉପକାରକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥାଏ।" "ତେଣୁ, ନିଜ ପୁଅ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତୁ; ରାଜା ଭାବରେ ନିଜ ସୀମା ମଧ୍ୟରେ ରୁହନ୍ତୁ, ଯେପରି ଜନାନୀ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅଧୀନ। ବାନରରାଜ, ରାମ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମନରେ ମଧ୍ୟ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦ୍ରୁତ ଏହି ରାଘବଙ୍କ ମାନବୀୟ ଶକ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ପ୍ରଭାବ ଆପଣ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ।" ଏହିପରେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ତିରିଶିତିରିସ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଶତ୍ରୁବିଧ୍ୱଂସୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୋଭାମୟ କିଷ୍କିନ୍ଧା ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦ୍ୱାରରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଦଢ଼ିଥିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ହାତ ଜୋଡି ଦଢ଼ିଲେ। ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରୁଷ୍ଟ ଓ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଦେଖି ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଘେରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଦେଖିଲେ ଏକ ମହାଗୁହା, ମଣିମୟ, ଦେବତ୍ୱ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଫୁଲିଥିବା ବଗିଚା ଓ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ଭରିଥିବା। ଏହି ଗୁହା ଅନେକ ମହଲ ଓ ରାଜପ୍ରାସାଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷରେ ରଙ୍ଗିନ। ଏଠି ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବାନରମାନେ ବାସ କରୁଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଚାହିଲେ ଯେକୋଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଅତି ଆନନ୍ଦମୟ ଦେଖାଉଥିଲେ। ସନ୍ଦଳ, ଅଗରୁ, ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧରେ ମନୋହର ଏହି ସ୍ଥାନର ବଡ଼ ବଡ଼ ରାସ୍ତା ମଦ ଓ ମଧୁର ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ରାଘବ ଏଠାରେ ଅନେକ ମହଲ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ମେରୁ ପର୍ବତ ସମାନ ଦେଖାଉଥିଲା, ମଧ୍ୟରେ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଓ ଝରଣା ଥିଲା। ଏଠାରେ ଅଙ୍ଗଦ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ଗବୟ, ଗବାକ୍ଷ, ଗଜ, ଶରଭଙ୍କ ଅଲଉକିକ ଗୃହ ଦେଖିଲେ। ଏବଂ ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳି, ସମ୍ପାତି, ସୂର୍ୟାକ୍ଷ, ହନୁମାନ, ବୀରବାହୁ, ସୁବାହୁ, ନଳଙ୍କ ମହଲ ଦେଖିଲେ। ତଥା କୁମୁଦ, ସୁଷେଣ, ତାର, ଜାମ୍ବବନ୍ତ, ଦଧିବକ୍ତ୍ର, ନୀଳ, ସୁପାଟଳ, ସୁନେତ୍ରଙ୍କ ଅଲଉକିକ ଗୃହ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ବାନରମହାନ୍ତମାନଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଗୃହ ରାଜପଥରେ ଅତି ଭବ୍ୟ ଓ ଶୋଭାମୟ ଥିଲା। ସେଗୁଡିକ ଧୂସର ମେଘପାଟ ସମାନ ଚମକୁଥିଲା, ମାଳାର ସୁଗନ୍ଧ ଭରିଥିଲା, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅତି ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗନାମାନେ ଶୋଭା ଦେଉଥିଲେ। ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଥିବା, ଅପ୍ରବେଶ୍ୟ, ମହାଇନ୍ଦ୍ର ମନ୍ଦିର ସମାନ ଶୋଭାମୟ ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଗୃହ ଦେଖିଲେ। ଏହି ମହଲ ଧଳା ଶିଖରରେ ଶୋଭିତ, କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି, ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃକ୍ଷରେ ଫୁଲିଥିଲା। ମହେନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା କଳା ମେଘ ସମାନ ବୃକ୍ଷରେ ଦିବ୍ୟ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଲଗିଥିଲା, ଛାୟା ଦେଉଥିଲା, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା। ଦ୍ୱାରରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭାବେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ତୋରଣ ତଳେ ଦଢ଼ିଥିଲେ। ଶୂର ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିନା ବାଧାରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମହାଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ରବି ମହାମେଘ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସାତଟି ଦୂର୍ଗ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଯାନ ଓ ଆସନ ଥିଲା, ଏବଂ ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଅନ୍ତଃପୁର ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ରୌପ୍ୟ ଶଯ୍ୟା, ଉତ୍ତମ ଆସନ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଚଦର ଦେଖିଲେ। ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ସେ ମଧୁର ତାନ-ଲୟର ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣିଲେ। ସେଠାରେ ଅନେକ ରୂପର, ଯୌବନ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଗର୍ବିତ ସୁନ୍ଦରୀମାନେ ଦେଖିଲେ। ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଉତ୍ତମ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ, ମାଳା ଗଠନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ସେଠି ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ନ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ନ ଅତି ଉତ୍ସାହୀ, ନ ଅବ୍ୟବସ୍ଥିତ ବସ୍ତ୍ରରେ ଥିଲେ।