ସୁଗ୍ରୀବ ଏକ ଅନ୍ତର୍ବେଦନା ଭରା କଥା କହିଲେ: “ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ରାଘବ ଠାରେ କିଛି ଭୟ ରଖିନି, ତଥାପି ଯେତେବେଳେ ଏକ ଅପରାଧୀ ମିତ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଉଠେ, ତାହା ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ଚିନ୍ତା ଜନମାଏ। ମିତ୍ରତା ହେଉଛି ସହଜ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ରକ୍ଷିବା ଅତି କଷ୍ଟ; ମନ ଅସ୍ଥିର ହେବାରୁ, ସାଧାରଣ ଏକ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିଦିଏ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ମୁଁ ରାମଙ୍କ ପ୍ରତି ଚିନ୍ତିତ, ତାଙ୍କର ଉତ୍ତମ କୃପା ଆମ ପାଇଁ ଯେତେ, ମୁଁ ତାହାର ପ୍ରତିଫଳ ଦେଇପାରିନି।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ହନୁମାନ ନିଜ ଯୁକ୍ତି ରଖିଲେ: “ବାନର ଦଳପତି, ଆପଣ ରାମଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଉପକାରକୁ ଭୁଲିନାହାନ୍ତି, ଏହି ଅଚମ୍ଭା ନୁହେଁ। ରାଘବ, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଶୂର ଭାଲିଙ୍କୁ—ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ—ବଧ କରିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ରାଘବ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମରୁ କ୍ରୋଧିତ, ଏଥିରେ ନିଶ୍ଚୟ; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଠାଇଛନ୍ତି। ଆପଣ ଅସାବଧାନ ଅଟୁଛନ୍ତି, ଅପରାଧରେ ଅନ୍ୟ ବେଳା ଅପରାଧ ହୋଇଯାଏ; ଶରତ୍ ଋତୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ସପ୍ତଚ୍ଛଦ ଗଛ ଫୁଲିଛି। ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରା ଚମକୁଛି, ବଦଳ ଅଦୃଶ୍ୟ; ସମସ୍ତ ଦିଶା ଚମକୁଛି, ନଦୀ ଓ ଝିଅ ମଧ୍ୟ। କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଆସିଛି, ବାନରମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆପଣ ଅନ୍ଧା ଅଟୁଛନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆସିଛନ୍ତି, ଏହା ଆପଣଙ୍କ ଅସାବଧାନତା ଫଳ। ରାଘବଙ୍କ କଠୋର ଶବ୍ଦ, ଯିଏ ଜନାକୀ ଅପହୃତ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ, ଆପଣକୁ ସହିବା ଉଚିତ। ଅପରାଧ କରିଥିବା ଜଣେ, ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ନମସ୍କାର କରି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ରୟ ଚାହିବା ଛଡା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ। ରାଜାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନିୟୁକ୍ତ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ସୁପରିଶ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ଭୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ଅନୁଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି। ଯେତେବେଳେ ରାଘବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ କ୍ରୋଧିତ, ଧନୁଷ ଉଠାଇବେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ମଧ୍ୟ—ତାଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇଯିବ। ଯିଏ ପ୍ରଶ୍ରୟ ଦେଇଲେ ପୁନି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇପାରେ, ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ବିଶେଷ କରି ଯିଏ ଉପକାର ଭୁଲିନାହିଁ। ତେଣୁ, ଆପଣ ନିଜ ପୁଅ ଓ ମିତ୍ରମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ନତମସ୍ତକ ହୁଅନ୍ତୁ; ରାଜା ଭାବେ ନିଜ ଶୀଳ ରଖନ୍ତୁ, ଯେପରି ଜନାନୀ ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ଅନୁଗତ ରହେ। ବାନର ରାଜା, ଆପଣ ଚିନ୍ତାରେ ମଧ୍ୟ ରାମ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଲଂଘନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶୀଘ୍ର ଆପଣ ରାଘବଙ୍କ ମାନବୀୟ ଶକ୍ତିକୁ ଜଣାବେ, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ତେଜସ୍ପତି ସମାନ।" ଏଠାରେ, ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଅତି ଉତ୍ତମ ତ୍ରିତିୟତି ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜର ଉପଦେଶ ପାଇଁ କିଷ୍କିନ୍ଧାର ସୁନ୍ଦର ଗୁହାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଗୁହା ଦ୍ୱାରରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଉଭା ଥିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଜୋଡିହାତ କରି ଉଭା ହେଲେ। ଦଶରଥ ପୁତ୍ରଙ୍କ ତୀବ୍ର ଶ୍ୱାସ ଓ କ୍ରୋଧ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ଘେରି ନଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦେଖିଲେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗୁହା, ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଫୁଲ ଫୁଲା ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭାପ୍ରାପ୍ତ, ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଛି। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ମହଲ ଓ ଦୁର୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଭରିଥିଲା, ରତ୍ନ ଓ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଏହି ଚାହିଦା ଦେଇଥିବା ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିନ। ଏହା ଦେବ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ପୁତ୍ର ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଯେଉଁମାନେ ଏଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ଅତି ମନୋହର। ଗୁହାରେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗର ଓ ପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧ ତ୍ରିପ୍ତି ଦେଉଥିଲା, ମଧ ଓ ମହୁର ଘ୍ରାଣ ରାସ୍ତାକୁ ଭରିଥିଲା। ରାଘବ ଦେଖିଲେ ବହୁ ତଳ ମହଲ, ଯାହା ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ମେରୁ ପର୍ବତ ସମାନ, ଶୁଦ୍ଧ ନଦୀ ଓ ଝିଅ ଗୁହାରେ। ଅଙ୍ଗଦ, ମଇନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ଗବୟ, ଗବାକ୍ଷ, ଗଜ, ଶରଭଙ୍କ ମହଲ ଦେଖିଲେ। ଏବଂ ଭିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳି, ସମ୍ପାତି, ସୂର୍ୟାକ୍ଷ, ହନୁମାନ, ବୀରବାହୁ, ସୁବାହୁ, ନଳଙ୍କ ମହଲ ମଧ୍ୟ। କୁମୁଦ, ସୁଷେଣ, ତାରା, ଜାମ୍ବବନ୍ତ, ଦଧିବକ୍ତ୍ର, ନୀଳ, ସୁପାଟଳ, ସୁନେତ୍ରଙ୍କ ମହଲ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାଜପଥ ଉପରେ ଏହି ବଡ଼ ବାନର ନାୟକମାନଙ୍କ ମହଲ ଦେଖିଲେ, ସମସ୍ତ ବଡ଼ ଓ ଶୋଭାପ୍ରାପ୍ତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଧୂସର ମେଘ ସମାନ ଚମକୁଥିଲା, ମାଳା ଘ୍ରାଣରେ ଭରିଥିଲା, ଧନ ଓ ଧାନରେ ପ୍ରଚୁର, ଅତି ରୂପବତୀ ମହିଳାମାନେ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଏକ ଧୂସର ପର୍ବତ ଦ୍ୱାରା ଘେରା, ଅପ୍ରାପ୍ୟ, ବାନର ରାଜାଙ୍କ ମହଲ ଦେଖିଲେ, ମହେନ୍ଦ୍ର ମହଲ ସମାନ ମନୋହର। ଏହା ଧଳା ମହଲ ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, କୈଳାସ ପର୍ବତ ଶିଖର ସମାନ, ଚାହିଦା ଦେଇଥିବା ବୃକ୍ଷ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ। ମହେନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଥିବା ବୃକ୍ଷ, ବଦଳ ସମାନ କଳା, ଦିବ୍ୟ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଦେଉଥିଲା, ଢାଲ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା। ଦ୍ୱାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ଅସ୍ତ୍ର ଧାରଣ କରି, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ପିନ୍ଧି, ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁନାର ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ସୁମିତ୍ରାପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅବାଧିତ ଭାବେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମହଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଡ଼ ବଦଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେ ଦେଖିଲେ ସାତଟି ଘେରା, ଯେଉଁଠି ବହୁ ଯାନ ଓ ଆସନ ଥିଲା, ଏବଂ ଭିତରେ ବଡ଼ ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ଅନ୍ତର୍ମହଲ ଦେଖିଲେ। ସେଠାରେ ସୁନା ଓ ଚାନ୍ଦିର ଶଯ୍ୟା, ଉତ୍ତମ ଆସନ, ମୂଲ୍ୟବାନ ଚଦର ଦ୍ୱାରା ଆଚ୍ଛାଦିତ ଥିଲା। ପ୍ରବେଶ କରୁଥିବା ସମୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁନ୍ଦର ଗୀତ ଶୁଣିଲେ, ତାନ ଓ ଲୟ ସମନ୍ୱୟରେ ତାର ଗୀତର ମଧୁର ଶବ୍ଦ। ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ମହଲରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପର ଅନେକ ମହିଳାମାନେ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଯୁବତ୍ୱ ଓ ରୂପରେ ଗର୍ବିତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏହିପରି ଶୋଭାପ୍ରାପ୍ତ କିଷ୍କିନ୍ଧାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଗଭୀର ଦ୍ୱାରରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଅନ୍ତର୍ମହଲ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନିମିତ୍ତେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ଯାଇଲେ।