ହେ ରାଜା, ଏହିଅଂଗଦ ତୁମର ପୁଅ, ତାରାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସନ୍ତାନ, ଯେଉଁଠି ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମ ପାଖକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ପଠାଯାଇଛି । ଏହି ଅଂଗଦ ଦ୍ୱାରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଜ୍ୱାଲାମୟ, ସେ ଯେପରି ବାନରମାନେଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୋଡ଼ିଦେଉଛନ୍ତି । ଏ ମହାରାଜ, ତୁମେ ତୁମ ପୁଅ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଅ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ରୋଷ ଶାନ୍ତ ହେଉ । ଯେପରି ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଦୃଢ଼ତା ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହ । ଏହିବେଳେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ବତ୍ରିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ । ଅଂଗଦଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟ ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହିତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରୋଷ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶୁଣି, ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ ଆସନରୁ ଉଠିଲେ । ସେ ଅବସ୍ଥାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ହଳକାପଣା ବିବେଚନା କରି, ତାଙ୍କ ସଚିବମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କେବେ ଭୁଲ କଥା କହିନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କାମ କରିନାହିଁ; ତଥାପି ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କାହିଁକି ରୋଷିତ, ମୁଁ ବୁଝିପାରୁନାହିଁ । ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୋ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ ଅଭିଯୋଗ ଦେଇଛନ୍ତି । ଏଠି, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ବିଚାର ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଅବସ୍ଥାର ସଠିକ୍ ନିର୍ଣୟ ନେବା ଦରକାର । ମୋତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କ ଭୟ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅକାରଣ ରୋଷିତ ମିତ୍ର ଦେଖି ହୃଦୟ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ । ଏକ ମିତ୍ର ତିଆରି କରିବା ସହଜ, କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦୁର୍ଲଭ; ମନର ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ଅତି ସାଧାରଣ କାରଣରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନେହ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ । ଏଠିଏ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ମୁଁ ଚିନ୍ତିତ; ସେ ମୋ ପାଇଁ ଯେଉଁ ଉପକାର କରିଛନ୍ତି, ତାହାର ଋଣ ମୁଁ ଶୋଧିପାରୁନି ।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି କଥା ପରେ, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ ତାଙ୍କ ମନ୍ତବ୍ୟ ଦେଲେ, “ହେ ବାନରପତି, ତୁମେ ମୋପାଇଁ ହୁଏ ମଧ୍ୟ ଭୁଲିଯାଅନାହିଁ ଯେ ରାଘବ ତୁମ ପାଇଁ କିପରି ଉପକାର କରିଛନ୍ତି । ଶୂର ରାଘବ, ଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ତୁମ ପାଇଁ ବଳରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ୍ ଭାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ । ନିଶ୍ଚୟ, ସ୍ନେହବଶତଃ ରାଘବ ରୋଷିତ, ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଠାଇଛନ୍ତି । ହେ ସମୟଜ୍ଞ, ତୁମେ ସମୟକୁ ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ, ଶରତ୍ ଋତୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି, ସପ୍ତଛଦ ବୃକ୍ଷ ଫୁଲିଯାଇଛି । ଆକାଶ ନିର୍ମଳ, ଗ୍ରହ ତାରା ପ୍ରଭାସ୍ବଳ, ମେଘ ଦୂର ହୋଇଯାଇଛି; ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ନଦୀ ଜିଲିଉଛି । କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଆସିଛି, ହେ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମେ ଏହା ଅନୁଭବ କରୁନାହାଁ, ଏହି ଅଲସତାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି । ରାଘବଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ରୋଷରେ ଉଚ୍ଚାରିତ କଠୋର କଥା ସହିବା ଦରକାର । ଯେ ଅପରାଧ କରିଛି, ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଖ୍ଷମା ମାଗିବା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ । ରାଜାଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚୟ ନିଯୁକ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପଦେଶ ଦେବା ଉଚିତ; ତେଣୁ ଭୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ଅନୁଚିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା କହୁଛି । ଯେତେବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ କ୍ରୁଧ୍ଧ ରାଘବ ଧନୁଷ ଉଠାନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ, ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି । ଯିଏ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ପୁନି ରୋଷିତ ହେଇପାରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପୁନି ରୋଷ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ—ବିଶେଷକରି ଯିଏ ଉପକାର ମନେ ରଖେ । ତେଣୁ, ତୁମେ ପୁଅ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଅ; ରାଜା ଭାବେ ନିଜ ସୀମାରେ ରୁହ, ଯେପରି ଜନାନୀ ପତିକୁ ଅନୁସରେ । ରାମ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଶୀଘ୍ର ତୁମେ ରାଘବଙ୍କ ମାନବୀୟ ଶକ୍ତି ଅନୁଭବ କରିବ ।” ଏହିବେଳେ, ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର ତିରିସିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ । ତାପରେ ଶତ୍ରୁନାଶକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ, କିଷ୍କିନ୍ଧାର ଶୋଭାମୟ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଦ୍ୱାରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ହାତ ଜୋଡ଼ି ଦଁଡି ହେଲେ । ଦଶରଥନନ୍ଦନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରୋଷରେ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଦେଖି ବାନରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, କିଏଁ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଘେରିଲେ ନାହିଁ । ସେ ମହାନ୍ତ ରତ୍ନମୟ ଗୁହା ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଦିବ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ, ଫୁଲିଥିବା ଉଦ୍ୟାନ ଓ ରତ୍ନରେ ଭରିଥିଲା । ଏହି ଗୁହା ବିଭିନ୍ନ ମହଳ ଓ ରତ୍ନମୟ ମନ୍ଦିର, ଏବଂ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଫୁଲ ଗଛରେ ଶୋଭିତ । ଏଠାରେ ଦେବତା ଓ ଗନ୍ଧର୍ବଙ୍କ ସନ୍ତାନ ବାନରମାନେ ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ରୂପ ବଦଳାଇ, ମନୋହର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ । ଚନ୍ଦନ, ଅଗରୁ, ପଦ୍ମ ଗନ୍ଧରେ ମନ୍ଦିର ମଧୁର ଗନ୍ଧିଥିଲା, ଏବଂ ରସ ଓ ମଧୁର ଗନ୍ଧ ରାସ୍ତାକୁ ମୁହିଁଥିଲା । ରାଘବ ଏଠି ଅନେକ ତଲା ଥିବା ମହଳ, ଯାହା ବିନ୍ଧ୍ୟ ଓ ମେରୁ ପର୍ବତ ସମାନ, ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ନଦୀ ଓ ଝରଣା ଦେଖିଲେ । ସେ ଅଂଗଦ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ଗବୟ, ଗବାକ୍ଷ, ଗଜ, ଶରଭଙ୍କ ଅଲଙ୍କୃତ ଘର ଦେଖିଲେ । ଏହିପରି, ବିଦ୍ୟୁନ୍ମାଳୀ, ସମ୍ପାତି, ସୂର୍ୟାକ୍ଷ, ହନୁମାନ, ବୀରବାହୁ, ସୁବାହୁ ଓ ନଳଙ୍କ ଘର ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ । ଏହିପରି, କୁମୁଦ, ସୁଷେଣ, ତାର, ଜାମ୍ବବତ, ଦଧିବକ୍ତ୍ର, ନୀଳ, ସୁପାଟଳ, ସୁନେତ୍ରଙ୍କ ମୁଖ୍ୟ ଘର ମଧ୍ୟ ରାଜପଥରେ ଶୋଭାପାଉଥିଲା । ଏଭଳି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଓ ଶୋଭାମୟ ଘର ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କଲେ ।