ମହାବଳୀ ମାକଡ଼ଟି ଦୀର୍ଘ ନିଦ୍ରା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଆବୃତ, ମଦରେ ମତ୍ତ ଓ କାମନାରେ ମୁହଁ ହରାଇଥିଲେ, ସେ ଉଠିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ବାନର ଭୟରେ ବିମୂଢ଼ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେବା ପାଇଁ ଚିତ୍କାର କରିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରୋଷ ଏପରି ଭୟଙ୍କର ଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ମହାପ୍ରଳୟ ଧ୍ୱନି ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ସମ ଉଚ୍ଚ ଗର୍ଜନ ଭଳି ଲାଗୁଥିଲା। ବାନରମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ସିଂହ ଗର୍ଜନ କରି, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଏହି ଭୟାନକ ଧ୍ୱନିରେ ସେଇ ମାକଡ଼ ଜାଗି ଉଠିଲେ—ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ରକ୍ତିମ, ମନ ଭ୍ରମିତ, ମୁଣ୍ଡରେ ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେଠାକୁ ଯୋଗ ଦେଲେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୁଇ ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ତ୍ରୀ—ପ୍ଲକ୍ଷ ଓ ପ୍ରଭାବ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ। ସେମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କ ଆଗମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିବେଚନା କରି ସୂଚନା ଦେଲେ। ସେମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଭଲ କଥା କହି ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଲେ, ଯେପରି ମରୁତଗଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି। ସେମାନେ କହିଲେ, “ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ଦୁଇ ଭାଇ ନୃସ୍ତୁତିରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାତ୍ମା, ଦେହରେ ମାନବ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧନୁଷ୍ଧାରୀ ଭାବେ ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବାନରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟରେ ନିର୍ବିକାର ହୋଇ ଚୁପ୍ଚାପ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ, ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼, ଯିଏ ଏଠାକୁ ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ, ତାରାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଯିଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୁତ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି, ହେ ଦୋଷରହିତ। ଏବେ ଦେଖନ୍ତୁ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ସମ, ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ି ଦଗ୍ଧ ହେଉଛନ୍ତି। ଏହିଅପରାଧ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଆପଣ, ଆପଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ଏହି କ୍ଷଣରେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗିଅ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କ୍ଷମା ଚାହିଁ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତୁ। ଯେପରି ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେପରି ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କରନ୍ତୁ, ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରୁହନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ବତ୍ତିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଶୁଣି, ଶାନ୍ତ ମନେ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ। ସେ ଅବସ୍ଥାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ସାଧାରଣତା ଭଲଭାବରେ ବିଚାର କରି, ତାଙ୍କର ପରାମର୍ଶଦାତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ କେବେ ଭୁଲ କଥା କହିନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କାମ କରିନାହିଁ; ତଥାପି ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୁଧ୍ଧ—ଏହା କାହିଁକି ହେଲା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ନିଶ୍ଚିତ, ମୋର ଶତ୍ରୁମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୋ ଅପରାଧ ନେଇ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ବୁଝିବା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସଠିକ ଭାବରେ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ମୋତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କୁ ଭୟ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମିତ୍ର ଅନ୍ୟାୟରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ସେ ଚିନ୍ତାର କାରଣ। ଏକ ମିତ୍ର ଜଣେ ହେବା ସହଜ, କିନ୍ତୁ ସେ ମିତ୍ରତା ରକ୍ଷା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ମନର ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ସ୍ନେହ ଅତି ସ୍ୱଳ୍ପ କାରଣରେ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି ମହାତ୍ମା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ସେବା ମୋ ପାଇଁ ହୋଇଛି, ତାହା ମୁଁ କେବେ ଫେରାଇ ପାରିବି ନାହିଁ, ଏହି ଭାବେ ମୁଁ ଚିନ୍ତିତ।” ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହନୁମାନ ନିଜ ମତ ଦେଲେ—“ହେ ବାନରରାଜ, ଆପଣଙ୍କ ଉପକାର ଓ ଉତ୍ତମ ମନ୍ତବ୍ୟ ଆପଣ ଭୁଲିଯାଉନାହାନ୍ତି, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ। ଶୂର ରାଘବ, ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଭୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ବଳରେ ଇନ୍ଦ୍ର ସମ ଭାଲିଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ନେହବଶତଃ ରାଘବ କ୍ରୁଧ୍ଧ, ତେଣୁ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଠାଇଛନ୍ତି। ଆପଣ ଅବେଳା କରୁଛନ୍ତି, ଋତୁ ବଦଳିଛି, ସପ୍ତଛଦ ବୃକ୍ଷ ଫୁଲିଛି, ଆକାଶ ପରିଷ୍କାର, ତାରା ଓ ଗ୍ରହ ଦ୍ୟୁତିମାନ, ମେଘ ଶୂନ୍ୟ—ସମସ୍ତ ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହି ଉପୟୋଗୀ ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବା ଦରକାର, ଆପଣ ଏହି ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି, ଏହିପାଇଁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ରାଘବଙ୍କ କଠୋର କଥା ଆପଣ ସହିବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ୟା ଅପହୃତ ଓ ସେ ଦୁଃଖିତ। ଅପରାଧ କରିଥିଲେ, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଉପାୟ ନାହିଁ। ରାଜାଙ୍କୁ ସଦା ସୁପରିଚିତ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉପଦେଶ ଦେବା ଦରକାର, ଏହିଭଳି ଭୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରୁଛି। ଯେ ରାଘବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଧନୁଷ ଉଠାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ସହ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ଅଧୀନ କରିପାରିବେ। ଯେଉଁଠି ଏକଥା ମୁଁ କହିବି, ଯିଏ କ୍ଷମା ଦେଇ ଆଉ କ୍ରୋଧ କରିପାରିବେ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି ଯିଏ ପୂର୍ବ ଉପକାର ମନେ ରଖେ। ତେଣୁ ଆପଣ, ପୁତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ମୁଣ୍ଡ ନମାନ୍ତୁ; ରାଜା ଭଳି ନିଜ ସୀମାରେ ରୁହନ୍ତୁ, ଯେପରି ଭାର୍ୟା ପତିଙ୍କ ଅଧୀନ। ରାମ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶ ଅବହେଳା କରିବା ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହି ରାଘବଙ୍କ ମାନବୀୟ ଶକ୍ତି ଆପଣ ଶୀଘ୍ର ଅନୁଭବିବେ, ଯାଙ୍କ ତେଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସମାନ।" ଏବେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ତିରିଶିତମ ସର୍ଗ ଶୁଣନ୍ତୁ। ତାପରେ ଶତ୍ରୁମାରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇ, ସୁନ୍ଦର କିଷ୍କିନ୍ଧା ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଦ୍ୱାରେ ବଡ଼ ଶରୀର ଓ ବଳଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଦଢ଼ିଥିଲେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ହାତ ଜୋଡି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ଦଢ଼ିଲେ।