ଏହି ସମୟରେ ମହାପୁରୁଷ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ଦୀର୍ଘ ଓ ତୀବ୍ର ତାପରେ ହେଉଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ଏକ ଧୂମାୟିତ ଅଗ୍ନି ପରି ପ୍ରତୀତି ଦେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜିହ୍ୱା ବାଣ ଶିର ଭଳି କ୍ଷୁଦ୍ର ହେଉଥିଲା, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିଷ ପରି ଭୟଙ୍କର ଲାଗୁଥିଲା, ସେ ପଞ୍ଚମୁଖୀ ସର୍ପ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏପରି ଭୟଙ୍କର ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରୋଷରେ ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ଅଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ, "ହେ ବାଳକ, ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୋ ଆଗମନ ସୂଚନା ଦିଅ।" ସେ କହିଲେ, "ଏଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କର ଅପମାନରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି, ଏହି କଥା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କୁହ।" "ଯଦି ସେ ତୁମ କଥା ମାନନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଓ ବାନର, ଏହି କଥା କହି ଶୀଘ୍ର ଫେର, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅଙ୍ଗଦ ବିଷଣ୍ଣ ହୃଦୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ, କହିଲେ, "ସୌମିତ୍ରି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ମୋ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ।" ଏହି କଠିନ କଥା ଶୁଣି, ଅଙ୍ଗଦ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯାଇ, ପ୍ରଥମେ ରୁମାଙ୍କ ଚରଣରେ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏପରେ ସେ ପିତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିଲେ, ତାପରେ ମାଆଙ୍କ ଚରଣ ଧରି, ରୁମାଙ୍କ ଚରଣକୁ ଦବାଇ ଏହି ଘଟଣା ସଂପୃକ୍ତ କଥା ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏଠି ସୁଗ୍ରୀବ ଶରାବ ଓ ମୋହରେ ମତ୍ତ, ଶ୍ରମ ଓ ନିଦ୍ରାରେ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସ୍ଥିତି ଥିଲେ, ସେ ଜାଗିଥିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ବାନରମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ତିର ମନ ନେଇ, ସେଉଁଠି ଶାନ୍ତି ଆଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଚିତ୍କାର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରୂପ ଏକ ବଡ଼ ବନ୍ୟା ପରି ଏବଂ ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ମେଘ ଓ ବିଜୁଳି ଭଳି ଉଚ୍ଚ ଥିଲା, ବାନରମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ସିଂହ ଦହାଡ଼ ଭଳି ଚିତ୍କାର କଲେ। ଏହି ଶବ୍ଦରେ ଜାଗି, ସୁଗ୍ରୀବ ମଦରେ ମତ୍ତ, ଚକ୍ଷୁ ରକ୍ତିମ, ମଣି ମାଳା ଓ ଅଳଙ୍କାରରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସଚେତନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାଜାଙ୍କ ଦୁଇ ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମହାନ୍ୟ, ସେଉଁଠି ଆସିଲେ। ପ୍ଲକ୍ଷ ଓ ପ୍ରଭାବ ନାମକ ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ, ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ବିଭିନ୍ନ କଥା ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସମ୍ଵୋଧିତ ଓ ଶାନ୍ତ କରି, ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ବସିଲେ, ଯେପରି ମାରୁତଗଣ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ଥାନ୍ତି। ସେମାନେ କହିଲେ, "ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଇ ଭାଇ, ସତ୍ୟପ୍ରତିଶ୍ରୁତ ଓ ମହାନ୍ୟ, ମନୁଷ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଓ ଶାସନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ଧନୁଷ ଧାରଣ କରି, ଦ୍ୱାରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି—ସେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯାହାଙ୍କୁ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଭୟରେ ଚୁପ୍ ହୋଇଯାନ୍ତି।" "ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ, ବାଣୀରେ ନିପୁଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ, ଯିଏ ଏଠାକୁ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ହେଉଛନ୍ତି ତୁମର ପୁତ୍ର ଅଙ୍ଗଦ, ତାରାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଯିଏ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ପାଖକୁ ପଠାଯାଇଛି, ହେ ଦୋଷ ଶୂନ୍ୟ।" "ସେ, ଯାହାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ରୋଷରେ ଜ୍ୱଳି ଉଠିଛି, ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପୁଡ଼ୁଅଛନ୍ତି, ହେ ବାନରରାଜ। ତୁମେ, ତୁମ ପୁତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ, ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇବା ଉଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କ ରୋଷ ଶାନ୍ତ ହେଉ।" "ଯେପରି ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ରାଜା; ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରୁହ।" ଏଠି ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକତିସ ସର୍ଗର ଶେଷ ଓ ବତ୍ତିସ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଏକାଠି ହୋଇ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ରୋଷ ଶୁଣି, ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉଠିଲେ। ସେ ବିଷୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ତ୍ୱଲ୍ଲତା ଭାବି, ତାଙ୍କର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ପରାମର୍ଶରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେମାନଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ସେ କହିଲେ, "ମୁଁ କେବେ ଅନ୍ୟାୟ କଥା କହିନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନାହିଁ; ତଥାପି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ, କାହିଁକି ରୋଷିତ ହେଉଛନ୍ତି, ତାହା ବୁଝିପାରୁନାହିଁ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ କୌଶଳରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୋ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ ଦୋଷ ଶୁଣାଇଥିବେ। ଏଠି, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଧାରଣା ଅନୁଯାୟୀ ଓ ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଅବସ୍ଥାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ସାବଧାନ ଭାବେ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର।" "ମୋତେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କିମ୍ବା ରାଘବଙ୍କ ଭୟ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ବନ୍ଧୁ ନିର୍ଅନ୍ୟାୟ ରୋଷିତ ହେଲେ, ଏହା ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତା ଦେଇଥାଏ। ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ହସଲ କରିବା ସହଜ, କିନ୍ତୁ ଏହା ରକ୍ଷା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ; ମନର ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଅତି ସାଧାରଣ କାରଣରେ ପ୍ରେମ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ।" "ଏହିପରି, ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ, ଯେଉଁ ମହାତ୍ମା ମୋ ପାଇଁ ଯେତେ ଉପକାର କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା ଫେରାଇପାରୁନାହିଁ।" ସୁଗ୍ରୀବ ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ମହାବଳୀ ହନୁମାନ, ବାନରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ମତ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, "ହେ ବାନର ସେନାପତି, ତୁମେ ଯେଉଁ ଉପକାର ଭୁଲିନାହାଁ, ଏହି କଥା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ।" "ବୀର ରାଘବ, ଭୟକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ତୁମ ପାଇଁ ବଳୀଙ୍କୁ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ବଧ କରିଥିଲେ। ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, ପ୍ରେମରେ, ରାଘବ ରୋଷିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ସେ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଠାଇଛନ୍ତି।" "ତୁମେ ଅବଧାନ ନ ଦେଖି, ସମୟ ଚିହ୍ନିପାରୁନାହଁ, ଏବଂ ଶରତ୍କାଳ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଯାଇଛି, ସପ୍ତଛଦ ବୃକ୍ଷ ଫୁଲିଯାଇଛି। ଆକାଶ ନିର୍ମଳ, ଗ୍ରହ ଏବଂ ତାରା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ନଦୀ ଝିଲିମିଲି।" "କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଆସିଛି, ହେ ବନରଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତୁମେ ଏହା ଅନୁଭବ କରୁନାହଁ, ଏହି ନିଷ୍କ୍ରିୟତା ଦେଖି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି।