ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୀପ୍ତି ଓ ତପସ୍ୟାରେ ଶୋଭିତ ଥିବା ବଡ଼ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଏକ ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା ନମ୍ରତାରେ ଅନୁରୋଧ କଲେ: “ମୁଁ ଧର୍ମପରାୟଣ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ୟାରେ ଶୋଭିତ ଏକ ପୁତ୍ରର ଆଶା କରୁଛି। ମୋର କୌଣସି ପତି ନାହିଁ, ମୁଁ କୌଣସି ପୁରୁଷଙ୍କ ପତ୍ନୀ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଆପଣଙ୍କୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମାର୍ଗରେ ଆଗମନ କରିଛି, ଆପଣ ମୋତେ ଏକ ପୁତ୍ର ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।” ଏହି ଅନୁରୋଧରେ ତପସ୍ବୀ ବ୍ରାହ୍ମର୍ଷି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ତାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମିତ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁତ୍ର – ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ, ଚୂଳୀଙ୍କ ପୁତ୍ର – ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ରାଜା କାମ୍ପିଲ୍ୟା ନଗରରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୀପ୍ତି ସହ ରହିଲେ। ପରେ, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀ ରାମ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା କୁଶନାଭା ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ତାଙ୍କର ଶତ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଇବାକୁ। ରାଜା ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରି, ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ତାଙ୍କର ଶତ କନ୍ୟା ଦେଲେ। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ସମ୍ବାଧ କରି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପରି ସମ୍ବାଧ କଲେ। ତାଙ୍କର ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ, ଶତ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଯେଉଁ ବିକଳତା ଓ ଦୁଃଖ ଥିଲା, ସେଗୁଡିକ ଦୂର ହେଲା; ସେମାନେ ଅତ୍ୟୁତ୍ତମ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ। ପ୍ରଭାବିତ ହେଇ, କୁଶନାଭା ରାଜା ତାଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ ପୁନର୍ଜୀବନ ପାଇଥିବା ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଲ୍ଲାସ ଭରି ଗଲେ। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତଙ୍କୁ ବିବାହ କରି ଦେବା ପରେ, ରାଜା ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଗୁରୁମାନେ ସହିତ ରାସ୍ତାକୁ ପଠାଇଲେ। ସୋମଦା, ଗନ୍ଧର୍ବ କନ୍ୟା, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରର ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ଆନନ୍ଦ ଭରି, ପ୍ରଥାନୁସାରେ ନୂତନ ଜା ଦେଖି ଉଲ୍ଲାସରେ ସ୍ପର୍ଶ କରି, କୁଶନାଭାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏଠାରେ, ବାଲକାଣ୍ଡର ଚତୁର୍ତ୍ଥି ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ବ୍ରହ୍ମଦତ୍ତ ବିବାହ କରି ଚାଲିଯିବା ପରେ, ରାଘବ, ସନ୍ତାନ ନାହିଁ ଥିବା କୁଶନାଭା ରାଜା ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଏକ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ନାତି ପାଇଁ ଆଶା କଲେ। ଯଜ୍ଞ ଚାଲିଥିବାବେଳେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର କୁଶ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୁଶନାଭାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯେଉଁପରି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଏକ ଏମିତି ପୁତ୍ର ତୁମେ ପାଇବା; ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଗାଧି ଓ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତି ପାଇବା।” ଏପରି କହି, କୁଶ ଆକାଶକୁ ଯାଇ, ନିତ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ କୁଶନାଭାଙ୍କୁ ଗାଧି ନାମର ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ ହେଲା। ଏହି ଗାଧି, କକୁତ୍ସ୍ଥ ବଂଶୀ ରାମ, ଏହି ମୋର ପିତା; ମୁଁ କୌଶିକ, କୁଶ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିତ, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତୁମେ। ମୋର ବଡ଼ ଭଉଣୀ ସତ୍ୟବତୀ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ଋଚୀକଙ୍କୁ ବିବାହ କରାଯାଇଥିଲେ। ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମନିଷ୍ଠା, ପତିପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍, ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରି ସରୀର ସହ ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ଯାଇ, ମହାନଦୀ କୌଶିକୀ ହେଲେ। ଦିବ୍ୟ, ଶୁଭ୍ର ଜଳ, ମନୋହର, ହିମାଳୟରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା, କୌଶିକୀ ମୋର ଭଉଣୀ ଜଗତର ଉପକାର ପାଇଁ ନଦୀ ହେଲେ। ତେଣୁ ମୁଁ ହିମାଳୟର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଭଉଣୀ କୌଶିକୀ ସହ ସମ୍ପ୍ରେମରେ ଶୁଭ୍ର ଭାବେ ବସି ଅଛି, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ତୁମେ। ସତ୍ୟବତୀ, ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ପତିପ୍ରତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍, ଭାଗ୍ୟଶାଳି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶିକୀ ନଦୀ ହେଲେ। ରାମ, ଉପବାସ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସେଠାକୁ ଛାଡ଼ି ଏଠାକୁ ଆସିଛି; ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମକୁ ପହଁଚି, ତୁମ ଶକ୍ତିରେ ସଫଳ ହୋଇଛି। ରାମ, ଏହି ମୋର ଜନ୍ମ, ବଂଶ, ଏବଂ ଏହି ଭୂମିର କଥା, ତୁମେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ। ଏହି କଥା କହିବାରେ ମଧ୍ୟରାତି ବିତିଗଲା; ଏବେ ଶୟନ କର, ଶୁଭ ହେଉ, ଆମର ଯାତ୍ରାରେ କୌଣସି ବାଧା ନ ଆସୁ। ସମସ୍ତ ଗଛ ନିଶ୍ଚଳ, ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଅନ୍ତର୍ଧାନ, ଦିଗ୍ଗୁଡିକ ଅନ୍ଧାରରେ ଢ଼କିଗଲା, ରଘୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ ରାମ। ଉଷା ଧୀରେ ଧୀରେ ଅନ୍ଧାର ହଟାଇଁ, ଆକାଶ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରର ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ। ଶୀତଳ କିରଣ ଚାନ୍ଦ ଉଦୟ ହେଉଛି, ଜଗତର ଅନ୍ଧାର ଦୂର କରି, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି। ନିଶାବାସୀ ପଶୁ ଏଠାଏଠି ଘୁରୁଛି, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୟଙ୍କର ମାଂସଭୋଜୀ ଭୂତମାନେ ମଧ୍ୟ ଚଳିତ। ଏଭଳି କଥା କହି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀ ମୂକ ହେଲେ; ସମସ୍ତ ଋଷି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ 'ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ' ବୋଲି ସମ୍ମାନ କଲେ। କୁଶିକା ବଂଶ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସଦା ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍; କୁଶ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ ନରମୁକ୍ୟ, ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ। ବିଶେଷ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର ଏହି ବଂଶର ଗୌରବ; କୌଶିକୀ ନଦୀ ବଂଶକୁ ଉଜ୍ଵଳ କରୁଛି। ଉଲ୍ଲାସିତ ଋଷିମାନେ ବିଶ୍ଵାମିତ୍ରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୌଶିକ ପୁତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେବା ପରି ଶୟନ କଲେ। ରାମ ଓ ସଉମିତ୍ରି, କିଛି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଶୟନ କଲେ। ଏଠାରେ, ବାଲକାଣ୍ଡର ପଞ୍ଚତୃତୀୟ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଶୋଣା ନଦୀର କୂଳରେ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ବୀମାନେ ସହ ଅବଶିଷ୍ଟ ରାତି ଅତିବାହିତ କରି, ରାତି ଆଲୋକମୟ ହେଲାବେଳେ ବିଶ୍ଵାମିତ୍ର କହିଲେ: “ରାମ, ରାତି ଆଲୋକମୟ, ପ୍ରଭାତ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଉଠ, ଉଠ, ଶୁଭ ହେଉ; ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ତୁମେ ତୟାରି ହେଉ।” ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ରାମ ପ୍ରଭାତ ନିୟମ କରି, ଯାତ୍ରା କରିବା ଆଶା କରି, ଏହିପରି କହିଲେ: “ଏହି ଶୋଣା ନଦୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର, ଶୁଭ୍ର ଜଳ, ଗଭୀର ଓ ବାଳୁ ତଟରେ ଶୋଭିତ। ମୁଁ କେଉଁପଥରେ ଏହି ନଦୀକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବି, ଏ ଋଷି?