ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କ ଠୋଡ଼ କମ୍ପିଉଥିବା, କିଷ୍କିନ୍ଧା ପ୍ରାନ୍ତରେ ଘୁରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ବାନରମାନେଠାରେ ଦୃଷ୍ଟି ପକାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେଇ ବାନରମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ଶକ୍ତିରେ ହାତୀ ସମାନ—ଶତ-ଶତ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ବଡ଼ ବଡ଼ ଗଛ ଉଠାଇ ନେଲେ। ସେମାନେ ଏଭଳି ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯିବାକୁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦୁଇଗୁଣି ବଢ଼ିଗଲା; ସେ ଜଣେ ଅଗ୍ନିର ଭଳି ଲାଗିଲେ, ଯେଉଁଠି ଅଧିକ ଇଂଧନ ଦିଆଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି ଉତ୍କଣ୍ଠା ଓ କ୍ରୋଧ ଦେଖି, ସେଇ ବାନରମାନେ—ଯେଉଁମାନେ କାଳାନ୍ତରରେ ମୃତ୍ୟୁ ସମ—ଭୟରେ ଶରୀର ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଶତ-ଶତ ଦିଗ୍ବିଦିଗେ ପଳାଇଗଲେ। ଏହିପରେ, ବାନରମାନେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପ୍ରାସାଦକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଓ ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଅବଗତ କରାଇଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ—ଯିଏ ତାରା ସହ ମନୋରଞ୍ଜନରେ ଲୀନ ଥିଲେ—ସେ ବାନରମାନେ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଥିବା କଥା ଶୁଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆଦେଶ ଦେଲେ, ତେଣୁ ସେଇ ଚମତ୍କୃତିକର ବାନରମାନେ, ପାହାଡ଼ ହାତୀ ଓ ମେଘ ସମାନ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସହର ଛାଡ଼ି ବାହାରିଗଲେ। ସେମାନେ ସବୁଏ ନଖ ଓ ଦାନ୍ତରେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯିବା, ବାଘ ସମ ଦାନ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। କିଛି ବାନର ଦଶଟି ହାତୀର ଶକ୍ତି, କିଛି ଦଶ ଗୁଣା ଅଧିକ, ତାହାପରେ କିଛି ବାନର ହଜାର ହାତୀ ସମାନ ଶକ୍ତି ଥିଲା। ଏହିପରି ଭୟଙ୍କର କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ, ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନେ ଗଛ ଧରିଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ପ୍ରାଚୀର ଓ ଖାଲିଆ ମଧ୍ୟରୁ ବାହାରି ଆସି, ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେଠାରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଅଲସ୍ୟ ଓ ଭାଇ ରାମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରି, ଆତ୍ମସଂୟମୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁନି କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହେଲେ। ସେଇ ପୁରୁଷଶାର୍ଦ୍ୱଳ, ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱାସ ଓ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ, ଧୂଆଁ ଚାଡ଼ୁଥିବା ଅଗ୍ନି ସମ ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କ ଜିହ୍ବା ତୀର ଛେଦା ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ, ଧନୁଷ୍ୟ-ବାଣ ଧାରଣ କରି, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ବିଷ ସମାନ, ପାଞ୍ଚମୁଖୀ ସର୍ପ ଭଳି ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲକ୍ଷ୍ମଣ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ଅଙ୍ଗଦକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ—"ହେ ଶିଶୁ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୋ ଉପସ୍ଥିତି ସୂଚନା ଦିଅ।" ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଏଠାରେ ରାମଙ୍କ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି, ତୁମ ଦ୍ୱାରରେ, ଶତ୍ରୁ ଜୟୀ। ତୁମେ ଯଦି ତାଙ୍କ କଥାକୁ ମନୋନୁମୋଦନ କର, ତେବେ ଏହି କଥା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କର। ଏହି କଥା କହି, ଶୀଘ୍ର ଫେର, ଶତ୍ରୁ ଜୟୀଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଅଙ୍ଗଦ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଗଲେ ଓ କହିଲେ—"ସୌମିତ୍ରି ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ମୋ ବାପାଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ।" ତା'ପରେ ଅଙ୍ଗଦ, ସେଇ କଠିନ କଥାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ଓ ମୁଖ ଅବନମ୍ର, ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଗଲେ ଓ ରୁମାଙ୍କ ପାଦେ ନମସ୍କାର କଲେ। ପ୍ରଥମେ ବାପାଙ୍କ ପାଦ ଧରି, ପରେ ମାଆଙ୍କ ପାଦ ଧରି, ଏବଂ ରୁମାଙ୍କ ପାଦ ମସାଇ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏହି ଦୁଃଖ ଖବର ଦେଲେ। ସେଇ ବାନର, ନିଦ୍ରା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଲୀନ ଥିଲେ; ମଦରେ ମସ୍ତ ଓ କାମରେ ମୁଗ୍ଧ ଥିଲେ, ସେ ଜାଗିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଗର୍ଜନ ଜଳପ୍ରଳୟ ସମାନ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱର ବିଜୁଳି ଓ ମେଘ ଗର୍ଜନ ଭଳି; ବାନରମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଗର୍ଜନ କଲେ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ସୁଗ୍ରୀବ ଜାଗି ଉଠିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମଦରେ ରକ୍ତିମ, ମନ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ମାଳା ଓ ଭୂଷଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ। ଏହି ସମୟରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦୁଇ ମନ୍ତ୍ରୀ—ପ୍ଲକ୍ଷ ଓ ପ୍ରଭାବ, ଯେଉଁମାନେ ଅର୍ଥ ଓ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ—ଏକାଠି ହୋଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଭଲ କଥା ଦେଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି, ତାଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ବସିଲେ, ଯେପରି ମାରୁତ ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସମୀପରେ ବସନ୍ତି। ସେମାନେ କହିଲେ—"ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୁଇ ଭାଇ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ; ଯଦ୍ୟପି ମାନବ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ, ଧନୁଷ୍ୟ ଧାରଣ କରି ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛନ୍ତି—ସେହି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯାଁକୁ ଦେଖି ବାନରମାନେ ଭୟରେ ଚୁପ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ, ଶବ୍ଦ କୁଶଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼, ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏଉଁ ହେଉଛନ୍ତି ତୁମ ପୁତ୍ର, ତାରା ପ୍ରିୟ ଅଙ୍ଗଦ, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ପାଖକୁ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି, ନିର୍ମଳ ରାଜନ। ଯିଏ କ୍ରୋଧରେ ରକ୍ତିମ ଚକ୍ଷୁ ନେଇ ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ମନୋବଳେ ଦୃଢ଼, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବାନରମାନେ ପୁଡ଼ୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଛି। ତେଣୁ, ରାଜନ, ତୁମେ ତୁମ ପୁତ୍ର ଓ ଆତ୍ମୀୟ ସହିତ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ, ତାଙ୍କ ପାଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଅ, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେଉ। ଯେପରି ରାମ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଧର, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କର, ଓ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ ରୁହ।" ଏବେ ମହାରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ବତ୍ତିଶତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କ୍ରୋଧ ବିଷୟରେ ଅବଗତ ହୋଇ, ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଆସନରୁ ଉଠି, ଆତ୍ମସଂୟମ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ଅବସ୍ଥାର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ହଳକାପଣା ଭାବି, ମନ୍ତ୍ରଣାରେ ପାରଙ୍ଗତ ତାଙ୍କ ସହଚରମାନେଠାରେ କହିଲେ—"ମୁଁ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କଥା କହିନାହିଁ, କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିନାହିଁ; ତଥାପି ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ରାଘବଙ୍କ ଭାଇ, କେଉଁଠି ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ, ମୁଁ ବୁଝିପାଉନାହିଁ। ନିଶ୍ଚୟ, ମୋ ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସଦା ସତର୍କ ଓ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେମାନେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ନହୋଇଥିବା ଦୋଷ ଶୁଣାଇଥିବେ। ଏଠାରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ଓ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବରେ, ଅବସ୍ଥାର ସଠିକ୍ ବିଚାର ହେବା ଦରକାର।