ବର୍ଷା ଋତୁର ଚାରି ମାସ, ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପରି ଲାଗିଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଇ ରହିଲି। ସୀତା, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଚକ୍ରବାକୀ ପଖିର ଭଳି, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟର କଠିନ ପଥରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ନାରୀ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ବାଗିଚାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ସୀତାଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ନିର୍ବାସିତ ହୋଇ ରହିଛି, ତଥାପି ସୁଗ୍ରୀବ ମୋ ପ୍ରତି କୌଣସି ଦୟା ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ମୁଁ ଏକା, ରାଜ୍ୟହୀନ, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, ଦୁଃଖରେ ଭାସୁଛି, ଘରୁ ଦୂରେ ଅଛି, ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ତଥାପି ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣରୁ, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଥିବା ତୁମେ ଦେଖ, ଶତୃନାଶକ ମୁଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ୍ଦ ହୃଦୟ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଅଦୃଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି। ସୀତାଙ୍କ ଖୋଜରେ ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇଥିବା ଏହି ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି ମନ୍ଦ ଚିତ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ କାମ ପୂରଣ କରି, ସମୟ ଚାଲିଯାଇଥିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କ ନିଜ ଦେଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ମନେ ରଖୁନାହାନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଅ, ଏବଂ ସେଠାରେ ସ୍ୱାର୍ଥପର, ଅସତ୍ପଥରେ ଲାଗିଥିବା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୋ କଥା ଯାଉଅ। ଯେଉଁମାନେ ଆଶା ଦେଇଥିବା ଏବଂ ପୂର୍ବ ଉପକାରୀଙ୍କ ନିକଟେ ଦେଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ। କଥା ଭଲ କି ଖରାପ, ଯିଏ ତାହାକୁ ସତ୍ୟରେ ପାଳନ କରେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରବୀର, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାମ ସାଧି ନେଇ, ଅନ୍ୟ ଅସାଧିତ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଭୁଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏମିତି ଅକୃତଘ୍ନ ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାଂସାହାରୀ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ସୁଗ୍ରୀବ ମୋ ଧନୁଷ ତାଣିବା ଦୃଶ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଯାହା ସୁନା ଛାତିର ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ପୁଞ୍ଜ ପରି ଚମକେ। ମୋ ଧନୁଷ ତାରର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ବଜ୍ର ଗର୍ଜନ ପରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଶୁଣିବାକୁ ସେ ଆଉଥରେ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି। ଯଦି ସେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦେଖାଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଆମ ସହଯୋଗୀ ହେବାକୁ ଚାହୁଁଥାନ୍ତି, ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ମୋତେ କୌଣସି ଭୟ ରହନଥାନ୍ତା। ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଶତୃନାଶକ, ସେଇ ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଭୁଲିଯାନ୍ତି। ଚାରି ମାସ ବର୍ଷା ଋତୁ ଶେଷ ହେଲା, ତଥାପି ସେ ଆନନ୍ଦରେ ମସଗୁଡ଼ିକୁ ମଧୁପାନ କରି ଖେଳୁଛନ୍ତି, ଆମ ଦୁଃଖରେ ସହାନୁଭୂତି ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି। ଏବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାଅ ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୋ କ୍ରୋଧର ସ୍ୱଭାବ ବିବରଣ କରି, ଏହି କଥା କହ। ବାଲିଙ୍କୁ ଯେପରି ମୁଁ ମାରିଥିଲି, ସେ ପଥ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ; ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କର, ବାଲିଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବ ନାହିଁ। ବାଲିକୁ ମୁଁ ଏକାକି ବାଣରେ ମାରିଥିଲି, ତୁମେ ଯଦି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିବ, ତେବେ ତୁମେ ଓ ତୁମ ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବମାନେ ମଧ୍ୟ ମୋର ବାଣରେ ନିହତ ହେବେ। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ମନ୍ୟମାନ୍ୟ, ଯାହା ଉଚିତ ଓ ଉପକୃତିକର, ସେଉଁଠି କହ, ଦେଖ, ସମୟ ବହୁତ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯାଉଛି। ବନରାଜ, ଧର୍ମ ମନେ ରଖି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କର; ମୋ ବାଣରେ ନିହତ ବାଲିଙ୍କୁ ଆଜି ତୁମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବାକୁ ମୋତେ ବାଧ୍ୟ କରନାହଁ। ଏଭଳି ଆଗ୍ରହ, କ୍ରୋଧ ଓ ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି, ମହାବଳୀ ମନୁବଂଶୀୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମନରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀମଦ୍ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ରାମଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖି, ତଥା ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ମନୋବଳ ଓ ଦୀର୍ଘ ଶୋକ ଦେଖି, ବିରକ୍ତି ଓ କ୍ରୋଧ ଉପରେ ଅଧିକାର କରି କହିଲେ—ଏହି ବାନର ଧର୍ମ ପାଳନ କରିବେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭଲ କି ଖରାପ, ତାହା ବିଚାର କରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ମନ୍ଦମନା ସୁଗ୍ରୀବ କେବେ ବାନର ରାଜ୍ୟର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ଅବିବେକ ଓ ନିମ୍ନ ରୁଚିରେ ଲାଗିଥିବାରୁ, ତୁମ ଦୟାରେ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି। ତାଙ୍କ ଭାଇ ବାଲିଙ୍କୁ ବୀରତାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅ, ଏପରି ନିର୍ଧର୍ମ ଲୋକଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୋର ଏହି ଦାହନ୍ତ କ୍ରୋଧକୁ ମୁଁ ଅବରୋଧ କରିବି ନାହିଁ; ଆଜି ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମିଥ୍ୟା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଇଁ ମାରିଦେବି। ବାଲିଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବାନରମାନେ ରାଜ୍ୟର ଉତ୍ତରାଧିକାର ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ। ଏପରି କହି, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ଅଭିପ୍ରାୟ ନେଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଠିଲେ। ତେବେ ରାମ, ଶତୃନାଶକ, ଅନୁଭବ କରି ସମ୍ବିଧାନ ଓ ଶାନ୍ତିର କଥା କହିଲେ—ଏପରି ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯିଏ କ୍ରୋଧରେ ମଧ୍ୟ ସଂଯମ ରଖି ହତ୍ୟା କରେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରବୀର ମନୁଷ୍ୟ। ଏହି ଆଚରଣ ତୁମ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ; ପୂର୍ବ ମମତା ଓ ନିୟମ ପାଳନ କର। ମୃଦୁ ଓ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କଥାରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବୁଝାଅ, କ୍ଷମା କର, କ୍ରୁର କଥା ନ କହ। ଏଭଳି ଭାଇଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତୃନାଶକ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ କିଷ୍କିନ୍ଧା ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ମନ ଭାଇଙ୍କ ଭଲରେ ନିମଗ୍ନ, ଶୁଦ୍ଧ ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ, ତଥାପି କ୍ରୋଧ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିଲା। ତାଙ୍କ ଧନୁଷ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁଷ ପରି, ଯମଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଭଳି ଭୟଙ୍କର, ମନ୍ଦର ପର୍ବତର ଶିଖର ପରି ଉଚ୍ଚ ଦେଖାଉଥିଲା। ଭାଇଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ବିଚାର କରି, ବୃହସ୍ପତି ସମ ଜ୍ଞାନୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଭାଇଙ୍କ ଆଗ୍ନିରେ ଆବୃତ, କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାୟୁଦେବ ପରି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଗତିରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଲେ। ସେ ଶାଳ, ତାଳ, ଅଶ୍ୱକର୍ଣ୍ଣ ଗଛକୁ ବଳପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ପର୍ବତ ଶିଖର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କଲେ।