ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ନଦୀ କୂଳରେ ସ୍ୱାନ, କ୍ରେନ, ଚକ୍ରବାକ ଓ କୁର୍ଲୁ ଚିଡ଼ିଆ ଚାରିପାଖରେ ବିକ୍ରିତ ହୋଇ ରହିଛି। ଚାରି ମାସ ବର୍ଷା ଋତୁ, ଯାହା ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପରି ଲାଗିଲା, ଶୋକ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଅତିକ୍ରମି ଗଲା। ଯେପରି ଏକ ଚକ୍ରବାକୀ ତାଙ୍କର ସାଥୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଏ, ସୀତା ମଧୁର ଉଦ୍ୟାନରେ ପ୍ରେମିକଙ୍କୁ ସାଥ ଦେଇ ଦଣ୍ଡକା ଜଙ୍ଗଲର ଅପରିଚିତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ମୋପାଇଁ କୌଣସି କରୁଣା ଦେଖାଉନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ। ମୁଁ ପ୍ରିୟା ବିହୀନ, ଦୁଃଖିତ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇ ଅଛି। ମୋତେ ଆଶ୍ରୟ ନାହିଁ, ରାଜ୍ୟ ନଷ୍ଟ, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପଦ୍ରବିତ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ, ଘରରୁ ଦୂର, ଆଶା ରଖି, ସୁଗ୍ରୀବ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି। ଏହି ସବୁ କାରଣରେ, ମୃଦୁ ଚିତ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ମୁଁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦଳିବାରେ ସମର୍ଥ। ସୀତା ଖୋଜିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିବା ପରେ, ଏବଂ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଇ, ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଚିତ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ କୌଣସି ଧ୍ୟାନ ଦେଉନାହିଁ। ତୁମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଅ, ଏବଂ ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ, ଯିଏ ମୂଢ଼ ଓ ନିଚ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ମୋ କଥା କୁହ। ଯିଏ ଆଶା ଦେଇ ଓ ପୂର୍ବ ଉପକାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି, ଶବ୍ଦ ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ। ଯେଉଁଠି ଶବ୍ଦ ଭଲ କି ଖରାପ, ଯିଏ ସତ୍ୟ ରଖି ତାହା ପାଳନ କରେ, ସେ ନାୟକ, ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯିଏ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ମିଳିଲେ, ଅନ୍ୟ ଅମିଳିଥିବା ସାଥୀଙ୍କୁ ଭଲ ମନେ ରଖୁନାହିଁ, ସେମାନେ ଏତେ ଅକୃତଜ୍ଞ ଯେ ମୃତ ହେଲେ ମାଂସ ଭକ୍ଷୀ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାନାହିଁ। ନିଶ୍ଚିତ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ସୁନା ଶ୍ରୀ ପୃଷ୍ଠ ଧନୁ, ଯାହା ଆଳୋକ ରେ ମେଘ ମାଳା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ଆଉ ଏକଥର ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ଧନୁର ତାଣିବାର ଭୟାନକ ଧ୍ୱନି, ବଜ୍ରର ଗର୍ଜନ ପରି, ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ତଥାପି, ଏ ନାୟକ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜଣାଗଲେ ଏବଂ ସେ ତୁମ ସାଥୀ ହେଲେ, ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ମୋତେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ରହିବ ନାହିଁ। ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା ତୁମେ, ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଚୁକ୍ତିକୁ ଭୁଲିଯାଇଛନ୍ତି। ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଦେଇ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲା, ଚାରି ମାସ ବର୍ଷା ଋତୁ ଅତିକ୍ରମି ଗଲା, ତଥାପି ସେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଦରବାରୀ ସାଥୀଙ୍କ ସହ ମଦ ପାନରେ ମଗ୍ନ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆମକୁ କୌଣସି କରୁଣା ଦେଖାଉନାହିଁ। ଏହିପରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାୟକ, ତୁମେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଯାଅ, ତାଙ୍କୁ ମୋ କ୍ରୋଧର ସ୍ୱଭାବ ଏବଂ ଏହି କଥା କୁହ। ଯେପଥରେ ବାଲୀ ବଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେପଥ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ; ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କର, ସୁଗ୍ରୀବ, ବାଲୀଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରନାହିଁ। ବାଲୀକୁ ମୁଁ ଏକ ତୀରରେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରିଥିଲି; ତୁମେ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରିଲେ, ମୁଁ ତୁମେ ଓ ତୁମ ପରିଜନଙ୍କୁ ବଧ କରିଦେବି। ଏବେ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନର, ଯାହା ଉଚିତ ଓ ଉପକୃତିକର, ସେ କଥା କୁହ; ଶୀଘ୍ର କର, କାଳ ଚାଲିଯାଉଛି। ବନରାଜ, ଧର୍ମର ନିତ୍ୟ ନୀତି ମନେ ରଖି, ମୋତେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କର; ଆଜି ମୋ ତୀରରେ ବଧ ହୋଇ ଏହି ଦିନେ ବାଲୀଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଭାଇ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିତ, ଦୁଃଖ ଏବଂ ଦେଖିବାରେ ଅବସାନ ହୋଇଥିବା, ମାନୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ବିଷୟରେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କଲେ। ଏବେ, ଗୌରବମୟ ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏକତିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଶୁଣ। ରାମଙ୍କ ଭାଇ, ରାଜପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଭାଇଁକୁ ଦେଖି, ଯିଏ ପ୍ରେମରେ ଦୁଃଖିତ, ଅବସାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଚିତ୍ତ, ଶୋକ ଓ ଉତ୍ତେଜନାରେ ଭରିତ, ଏହିପରି କଥା କହିଲେ। ଏହି ବନରାଜ ନୀତିବାନ ରହିବେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମ ଚିନ୍ତା କରୁନାହିଁ। ସେ ବନରାଜ୍ୟର ଉନ୍ନତି ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କ ମନ ଏହିପରି ନୁହେଁ। ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ସେ ନିଚ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ; ତୁମ ଉପକାରରେ ସେ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ ହୋଇଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କର ଭାଇ ବାଲୀଙ୍କୁ ବଧ ହୋଇଥିବା ଦେଖିବେ; ଏପରି ଅନୀତିବାନ ଲୋକଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଏହି ଉତ୍ତେଜନା ରଖିବି ନାହିଁ; ଆଜି ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମିଥ୍ୟା ବାଚନ ପାଇଁ ବଧ କରିଦେବି। ବାଲୀଙ୍କ ପୁତ୍ର, ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରାଜ ସହ ରାଜକୁମାରୀ ମିଳି ଯାହା ଉଚିତ ତାହା ନିଷ୍ପତି କରନ୍ତୁ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଧନୁ ଓ ତୀର ହାତରେ ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ମନେ, ଉପରେ ଉଠିଲେ; ରାମ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା, ତାଙ୍କୁ ବିଚାରିତ ଓ ଉପଶମ ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। ଏପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୁମ ପରି ନାୟକ ଏହି ଅନୀତି କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯିଏ କ୍ରୋଧରେ ଦଳିବା ସହିତ ସଂୟମ ରଖି ହତ୍ୟା କରେ, ସେ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ। ଏହି କଥା ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତୁମେ ନୀତିବାନ। ପୂର୍ବ ମମତା ଓ ପ୍ରଚଳିତ ପଥ ଅନୁସରଣ କର। ଉପଶମ କଥା ଦେଇ, କଠୋରତା ଦୂରେ ରଖି, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସମୟ ଅତିକ୍ରମି ଯାଇଛି ବୋଲି କୁହିବା ଉଚିତ। ଏପରି ଭାଇଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନର, ନାୟକ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା, ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତି, ଭାଇଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ନିବେଶିତ, ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପାଳେସକୁ ଯାଇଲେ। ସେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନୁ ପରି ଧନୁ ଉଠାଇ, ଯମଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ପରି ଭୟଙ୍କର, ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି, ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଯଥାଯଥ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ପ୍ରତି ଚିନ୍ତା କରି, ବୃହସ୍ପତି ପରି ବୁଦ୍ଧିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଚାଲିବା ସମୟରେ ବିଚାର କରିଲେ। ଭାଇଙ୍କ କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନିରେ ଆବୃତ, ଅଭିଲାଷ ଓ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ବାୟୁଦେବ ପରି ଚାଲିଲେ।