ବର୍ଷା ଋତୁ ଶେଷ ହୋଇ ଆଶ୍ୱିନ ମାସ ଆସିଛି। ନଦୀମୁହାଁଗୁଡ଼ିକୁ କାଶା ଘାସ ଶୋଭା ଦେଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଖେଳୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଜଳଜ ପ୍ରଜାତି ଉପରେ ଢାକି ରହିଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ ମନେ ପଡ଼େ, ଯେପରି ନବବଧୁମାନେ ପତ୍ରମାଳା ପିନ୍ଧି ମୁହଁ ଶୋଭା ଦେଉଛନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟରେ ମନୋହର କ୍ଷୁଦ୍ରପୁଷ୍ପ ଫୁଲିଛି, ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଲୋକମାନେ କାମଦେବଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଉଠାଇଛନ୍ତି ବୋଲି ଭାବିପାରନ୍ତି। ମେଘମାଳା ପୃଥିବୀକୁ ବର୍ଷାଧାରା ଦେଇ, ନଦୀ ଓ ଝିଲିକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ମାଟିରେ ଚାଷ ହେବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରି, ଏବେ ଆକାଶକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଶରତ୍କାଳୀନ ନଦୀ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ତାଙ୍କର ବାଲୁକାକୁଳ ଦେଖାଉଛି, ଯେପରି ନବବଧୁ ନୂତନ ସମ୍ପର୍କରେ ଲଜ୍ଜା ଭାବରେ ନିଜ କଟିଦେଶ ଦେଖାଉଛି। ଝିଲିରେ ପାଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଚଉଁଚ ଚିତ୍କାରରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଛି, ଚକ୍ରବାକ ଦଳ ଏଠି ଆନନ୍ଦରେ ରହିଛି। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୃଦୁଭାଷୀ, ଏହି ଅବସର ରାଜାମାନେ ସେନା ତିଆରି କରିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ; କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏପରି କିଛି କରୁଥିବା ଦେଖୁନାହିଁ। ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ ସାତପତ୍ରୀ ଅଶନ, ଫୁଲିଥିବା କୋବିଦାର, ବନ୍ଧୁଜୀବ ଓ ଶ୍ୟାମା ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଉଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ନଦୀତୀରେ ହଂସ, ବକ, ଚକ୍ରବାକ ଓ ଚଉଁଚ ପକ୍ଷୀ ଚାରିପାଖରେ ରହିଛନ୍ତି। ଚାରି ମାସ ବର୍ଷା ଋତୁ ମୋ ପାଇଁ ଶତାବ୍ଦୀ ସମାନ ଲାଗିଛି, ଯାହା ମୁଁ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ବଞ୍ଚିତ। ଯେପରି ଚକ୍ରବାକୀ ନାରୀ ନିଜ ସାଥୀଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଏ, ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ମୋ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ।” ରାମ ଦୁଃଖ କରି କହିଲେ, “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ମୋ ପ୍ରତି କୌଣସି କୃପା ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି, ଯଦିଓ ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟାରୁ ବିୟୋଗ, ଦୁଃଖ, ରାଜ୍ୟହାରା ଏବଂ ନିର୍ବାସିତ। ମୁଁ ଏବେ ନିରାଶ୍ରୟ, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, ଦୁଃଖିତ ଓ ଦେଶଛାଡ଼ି ଅଛି, ତଥାପି ସେ ମୋ ଶରଣ ନେଇଛି। ଏହି ସବୁ କାରଣରୁ, ଦୁଷ୍ଟଚିତ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି। ସେ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧି, ସୀତା ଖୋଜା ନେଇ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବେଳ ହେଲା ବେଳେ ମନ ଦେଉନାହାନ୍ତି। ତୁମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଅ, ସେଠାରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୋ କଥା କହ, ଯିଏ ଅବିବେକୀ ଓ ନିଚ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ। ଯିଏ ଆଶାଦାୟୀଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଇ ଏବଂ ପୂର୍ବ ସହାୟକଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ କଥା ଦେଇ ତାହା ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେ ଲୋକମାନ୍ୟ ସମାଜରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ। ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ଯିଏ ନିଜ କଥା ପାଳନ କରେ, ସେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାମ ସାଧି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଭୁଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏତେ ଅକୃତଘ୍ନ ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାଂସାହାରୀ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଖାଉନାହାନ୍ତି। ସେ ବିସ୍ମୃତି କରୁଛି କି, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋ ସୁନା ବେଲ୍ଟ ଧାରିତ ଧନୁଷ ବିଜ୍ଞାନ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି? ମୋ ଧନୁଷ ତାର ତଣିବା ଭୟାନକ ଧ୍ୱନି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି? ତଥାପି, ଯଦି ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଆପଣଙ୍କର ମିତ୍ର ଅଟୁଟ, ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିବିନାହିଁ। ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ସେ ସେହି ଚୁକ୍ତିକୁ ଭୁଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଚାରି ମାସ ବର୍ଷା ଋତୁ ଅତିତ, ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ସହ ମଦ୍ୟପାନ ଓ ରଙ୍ଗରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି, ଆମ ପ୍ରତି କୌଣସି କୃପା ଦେଖାଉନାହାନ୍ତି। ଏହି କଥା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହ, ମୋ କ୍ରୋଧର ସ୍ଵଭାବ ବିବର୍ଣ୍ଣ କର, ଏବଂ ଏହି ଶବ୍ଦ କହ—‘ଯେପଥରେ ବାଳି ବଧ ହେଲେ, ସେ ଏଯାଁ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ; ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କର, ବାଳିଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରନି। ବାଳିକୁ ମୁଁ ଏକାକୀ ବାଣରେ ବଧ କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯଦି ଶବ୍ଦ ଭଙ୍ଗ କର, ତୁମେ ଓ ତୁମ ଜନଙ୍କୁ ମୁଁ ବଧ କରିଦେବି। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ମଙ୍ଗଳକାମନା, ସେହି କଥା କହ, କାରଣ ସମୟ ବହୁତ ଚାଲିଯାଉଛି। ମନ୍ଦ୍ରୀ, ଧର୍ମ ଚିନ୍ତା କର, ଏବଂ ମୋ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କର। ମୋ ତୀରରେ ବାଳି ଯେପରି ଯମଲୋକକୁ ଗଲେ, ଏହି ଦିନ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏପରି ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ।’” ଏଭଳି ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଦେଖି, ମନେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଲେ। ଏଠାରୁ ମହାର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ଏକତ୍ରିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ତା’ପରେ, ରାଜପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରେ ରାମ ଦୁଃଖିତ, କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅଚଳ ମନୋବଳରେ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଏପରି କହିଲେ— “ଏହି ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରହିବେ ନାହିଁ, ସେ କର୍ମର ପରିଣାମ ଚିନ୍ତା କରୁନାହାନ୍ତି। ଏପରି ମନୋଭାବ ଥିଲେ, ସେ ବନରାଜ୍ୟର ଶ୍ରୀ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେ ଅବିବେକ ଓ ନିଚ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ତୁମ ଦୟାରେ ତା’ରେ ପ୍ରତିଶୋଧ ଚେତନା ଆସିଛି। ସେ ଚାହୁଁଛି ନିଜ ବଡ଼ଭାଇ ବାଳିଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ। ଏପରି ଅଧର୍ମୀ ଲୋକଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଏହି ଅତିକ୍ରୁଦ୍ଧ କ୍ରୋଧ ହୃଦୟରେ ରଖିବିନାହିଁ; ଆଜି ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅସତ୍ୟର ଦଣ୍ଡ ଦେବି। ବାଳିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବନରାଜମାନେ ମିଳି ରାଜ୍ୟର ଭବିଷ୍ୟତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତୁ।” ଏହିପରି ଭାବନାରେ, ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ନେଇ, ଯୁଦ୍ଧପ୍ରସ୍ତୁତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉଠିପଡ଼ିଲେ। ତେଣୁ ରାମ, ଶତ୍ରୁବିଧ୍ୱଂସୀ, ଅତି ଭାବନାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସାନ୍ତ୍ୱନାଦାୟୀ କଥା କହିଲେ— “ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏପରି କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ତୁମ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯିଏ କ୍ରୋଧରେ ଅପରାଧୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ହନନ କରେ, ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ। ତୁମେ ଧର୍ମପଥରେ ଚଳ, ପୂର୍ବ ମମତା ଓ ସଠିକ୍ ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କର। ମୃଦୁ ଓ ସଂଯମିତ ଭାଷାରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହ, ଏବଂ କଠୋର କଥା ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ, କାରଣ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ ହୋଇଯାଇଛି।” ଏଭଳି, ଦୁଃଖ, କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିର ମଧ୍ୟରେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ମନ ରହିଲା, ଏବଂ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ସଠିକ୍ ଉପଦେଶ ଦେବା ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ।