ଏହି ଦିନ, ନଦୀ କୂଳରେ ମାଛମାନେ ଭିତରେ ଏକଠି ହୋଇ ଯେଉଁଠାରେ ତାଳ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ନଦୀ-ନାରୀମାନଙ୍କର ଗତି ଅତି ଶାନ୍ତ ଓ ଧୀର ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଏକ ରାତି ପରେ ପ୍ରଭାତରେ ନୈକାମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ସହିତ ଦିନକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ନଦୀମୁଖମାନେ କାଶ ଘାସରେ ମୃଦୁ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଏବଂ ଜଳଉଦ୍ଭିଦ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଯେପରି ନବବଧୂମାନେ ପତ୍ରମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ୍ର ମୁହଁ ଶୋଭା ପାଉଥିବା ପରି। ଅରଣ୍ୟରେ ବିକସିତ କୁଶୁମ ଦ୍ୱାରା ଭାଲି ହୋଇଥିବା କୁରବକ ଗଛମାନେ ଏବଂ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମଧୁର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଭରିଯାଇଛି, ଏଠି ଅନ୍ଗଦ ଦେବତା କାମଦେବ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ତାଣିଛନ୍ତି। ବର୍ଷାକାଳରେ ପୃଥିବୀକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷା ଦେଇ, ନଦୀ ଓ ହ୍ରଦମାନେ ପ୍ରବାହମୟ ହୋଇଯାଇଛି, ମାଟି ଫସଲ ଦେଉଛି, ଏବେ ମେଘମାନେ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇ, ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଦେଖାଯାଉଛି। ଶରତ୍କାଳରେ ନଦୀମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କର ବାଲୁକା କୂଳ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ଯେପରି ନୈକା ନୂତନ ସମ୍ମିଳନ ପରେ ଲଜ୍ଜାରେ ନିଜ ଶରୀର ଦେଖାଉଥିବା ପରି। ପାନି ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଚିଲିକା ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ମଧୁର ଧ୍ୱନିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ହ୍ରଦରେ ଏକଠି ହୋଇ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟ ରାଜାମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେବା ପାଇଁ ଉଚିତ, ସେମାନେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଏବଂ ବିଜୟ ଲାଗି ଉତ୍ସୁକ୍ତ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହା ରାଜାମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅଭିଯାନ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏପରି କୌଣସି ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିବା ଦେଖୁନି।” ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀରେ ସାତପତ୍ରୀ ଅଶନ ଗଛ, ବିକସିତ କୋବିଦାର, ବନ୍ଧୁଜୀବ ଫୁଲ ଓ ଗାଢ଼ ଶ୍ୟାମା ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଉଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ନଦୀ କୂଳରେ ହଂସ, ବକ, ଚକ୍ରବାକ ଓ ଚିଲିକା ପକ୍ଷୀ ଏଠାଏଠି ଘୁରୁଛନ୍ତି। ବର୍ଷାକାଳର ଚାରି ମାସ ମୋ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ପରି ଲାଗିଲା, କାରଣ ମୁଁ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିନଥିଲି। ଯେପରି ଏକ ଚକ୍ରବାକୀ ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଏ, ସୀତା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅନୁସରଣ କରି କଠିନ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଦୟା କରୁନାହାନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ମୁଁ ନିଜ ପ୍ରିୟା ହୀନ, ଶୋକାକୁଳ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି ଓ ବନବାସରେ ଅଛି। ମୁଁ ନିରାଶ୍ରୟ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇଛି, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, ଦୁଃଖରେ ତପ୍ତ, ଘରୁ ଦୂରେ ଅଛି, ଏବଂ ସେଙ୍କଠାରେ ଶରଣ ନେଇଛି। ଏହି ସବୁ କାରଣରେ, ମୃଦୁଭାବୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅବହେଳିତ ହେଉଛି, ଯଦ୍ୟପି ମୁଁ ଶତ୍ରୁଦଳନ। ସେ ନିଜ କାମ ସାଧି ଏବଂ ସୀତା ଖୋଜିବା ନେଇ ଦେଇଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ଭୁଲିଯାଇଛି, ନିର୍ଦୟ ମନୋଭାବ ଧାରଣ କରିଛି। ତୁମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଅ, ଏବଂ ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ—ଯିଏ ମୂଢ଼ ଓ ଅଧମ ଭୋଗରେ ଲିନ—ମୋ କଥା କହ। ଯିଏ ଆଶା ଦେଇଥିବା ଓ ପୂର୍ବ ପ୍ରତିକୃତିକୁ ଭୁଲି ଦେଇଥିବା, ସେ ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ପୁରୁଷ। କଥା ଭଲ କି ଖରାପ, ଯିଏ ଏହାକୁ ସତ୍ୟରେ ପାଳନ କରେ, ସେ ନାୟକ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁରୁଷ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାମ ସାଧିଲେ ମିତ୍ରତାରେ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ଏପରି ଅକୃତଜ୍ଞ ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାଂସାହାରୀ ପଶୁ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଆନ୍ତିନାହିଁ। ତୁମେ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର କନ୍ତାଳିତ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୃଷ୍ଠ ଧନୁଷ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଯାହା ମେଘମାଳା ପରି ଚମକୁଛି। ଆଉ ମୋ ଧନୁଷ ତାଣିବାର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ କ୍ରୋଧିତ, ତୁମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ଏହିପରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତୁମ ସହଯୋଗୀ ଅଟୁଟ, ଏହି ସମୟରେ ମୋତେ ଚିନ୍ତା ରହିବନାହିଁ। ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରି ବିଶ୍ୱାସ ଭୁଲିଗଲେ। ସେ ନିଜେ ଠିକ୍ ସମୟ ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବର୍ଷାକାଳର ଚାରିମାସ କେବଳ ମଜା ଓ ଭୋଗରେ କାଟି ଦେଲେ। ସେ ମନ୍ତ୍ରୀମଣ୍ଡଳୀ ଓ ରାଜସଭା ସହ ମତ୍ସର ମଦିରାପାନରେ ଲିନ, ଆମ ଦୁଃଖ ଦେଖି ମଧ୍ୟ ଦୟା କରନାହିଁ। ତୁମେ ଯାଅ, ଶୂରବୀର, ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହ: ମୋ କ୍ରୋଧର ସ୍ୱଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର, ଏହି ଶବ୍ଦ କହ: “ଯେ ପଥରେ ବାଲୀ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିଲେ, ସେପଥ ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ ଅଛି; ସୁଗ୍ରୀବ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କର, ବାଲୀଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରନି। ବାଲୀକୁ ମୁଁ ଏକାକି ବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଥିଲି; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଯଦି ଶବ୍ଦ ଭଙ୍ଗ କର, ତୁମେ ଏବଂ ତୁମ ପରିବାରକୁ ମୁଁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି। ଏବେ ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ଏବଂ ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ତାହା କହ, ଦ୍ରୁତ ହେଉ, କାଳ ଝଡ଼ିଯାଉଛି। ବନରାଜ, ଧର୍ମ ମନେ ରଖି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଳନ କର, ମୋ ବାଣରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିବା ବାଲୀଙ୍କୁ ଆଜି ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆଣିନି।" ଏପରି ରାମ ଦୁଃଖ ଓ କ୍ରୋଧରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଲାଗୁଥିଲେ, ମାନବକୁଳର ମହାନ ଉତ୍ତରଧିକାରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମନେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ। ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣର କିଷ୍କିନ୍ଧା କାଣ୍ଡର ଏଠାରୁ ଏକତିରିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏହିପରି ଦେଖି, ରାଜାପୁତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ, ଯିଏ ବିରହରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ଥିଲେ, ଏହିପରି କହିଲେ: “ଏହି ବନରାଜ ନ ଧର୍ମପଥରେ ଅଟୁଟ ରହିପାରିବେ, ନ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ପରିଣାମ ବିଚାର କରନ୍ତି। ସେ ବନରାଜ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧି ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ମନ ଏପରି ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଅବିବେକ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଅଧମ ଭୋଗରେ ଲିନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୁମ ଦୟାରେ ସେ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରିଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ବାଲୀଙ୍କୁ ବିର ଭାବେ ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖୁନ୍ତୁ। ଏପରି ଅଧର୍ମୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଦିଅ ଉଚିତ ନୁହେଁ। ମୁଁ ଏହି କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରିପାରିବିନାହିଁ; ଆଜି ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ମିଥ୍ୟାପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଇଁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେବି। ବାଲୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏବଂ ବନରାଜମାନେ ମିଳି ରାଜ୍ୟର ଭବିଷ୍ୟତ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରନ୍ତୁ।