ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଆକାଶ ଉପରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର କମ୍ପନ ଛୁଆଁ ଓ ତାରାମଣିର ମଧୁର ଉଦ୍ଗାରରେ ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହୋଇ, ପ୍ରିୟା ଜନାନୀ ପରି ଆକାଶ ଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଉଛି। ରାତିର ମୃଦୁ ମୁହଁ ଉନ୍ମୋଚିତ, ଚନ୍ଦ୍ରଉଦୟରେ ତାରାମଣିର ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି ଯାଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଶୁଭ୍ର ଶୂନ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ପରି ଶୋଭା ପାଉଛି। ପକ୍କା ଧାନ ଭୋଜନ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କ୍ରେନ୍ମାନେ ବାୟୁର ଝୋକାରେ ଗଗନ ଉପରେ ଗୋପାଳି ମାଳା ପରି ଉଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି। ବଡ଼ ଝିଲିକ ଜଳରେ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଓ ଏକ ଶୁଯିଥିବା ହଂସ ରହିଛି, ଏହା ତାରାମଣି ଭରା ଆକାଶ ଓ ମেঘ ଅନାବୃତ ଚନ୍ଦ୍ରପରି ଚମକୁଛି। ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଓ ଶତଦଳ ଫୁଲର ମାଳା ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିବା ପୋଖରୀ, ହଂସ ଭରା ତଟ ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଗାରିତ ହୋଇ ମହିଳା ଗଣ ପରି ଅଳଙ୍କୃତ ଦେଖାଯାଉଛି। ପ୍ରଭାତ ହେବା ସମୟରେ ବାୟୁ ଚଳିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ବାଂଶୀ ଓ ଅନ୍ୟ ମୂସିକ ଧ୍ୱନି, ବଳଦ ଓ ଅଞ୍ଜନାର ଗର୍ଜନ ମିଶି, ବିଶ୍ୱର ଶବ୍ଦରେ ମଧୁରତା ଭରି ଦେଖାଯାଉଛି। ନଦୀତଟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କାଶ ଗ୍ରାସରେ ଜଳ ଭିଜା ପୋଷାକ ପରି ଚମକୁଛି, ମନ୍ଦ ବାୟୁ ଫୁଲ ଚିହ୍ନା କରି ଶୋଭା ପାଉଛି। ବନରେ ମଧୁପାନ କରି ମଦୋନ୍ମତ ମଧୁମାକୁଡ଼ି ଦମ୍ପତି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି, ମନ୍ଦ ବାୟୁର ଉଲାସରେ ମନ୍ଦାର ଫୁଲର ପ୍ରଭା ଲଗି ଜଙ୍ଗଲ ତାଳି ଦେଖାଯାଉଛି। ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ ଫୁଲରେ ଭରି, କ୍ରେନ୍ମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ପକ୍କା ଧାନ ଭରା ଖେତ, ମନ୍ଦ ବାୟୁ ଓ ଶୁଭ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର, ବର୍ଷା ଋତୁ ଶେଷ ହେବା ପ୍ରମାଣ ଦେଉଛି। ଆଜି ନଦୀ ତଟ ମାନେ ମାଛ ଭରା ତଟ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହା ନିର୍ବଳ ଚଳନ ରହିଛି, ଯେପରି ରାତି ପରେ ପ୍ରିୟା ସହିତ ରହିଥିବା ମହିଳା ପ୍ରଭାତରେ ନିର୍ବଳ ଚଳନ କରେ। ନଦୀ ମୁହାଁ କାଶ ଗ୍ରାସରେ ଶୋଭିତ, ଚକ୍ରବାକ ଭରା ଓ ଜଳ ଉଦ୍ଭିଦ ଲଗି, ଅଳଙ୍କୃତ କୂମାରୀ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ବନ ମାନେ ବଣ୍ଡୁଜୀବ ଫୁଲ ଓ କୋବିଦାର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ, ଶ୍ୟାମା ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଉଛି, ମଧୁମାକୁଡ଼ି ମନ୍ଦାର ଫୁଲରେ ହୁଁ ଦେଉଛି, ଏହି ସମୟରେ କାମଦେବ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ଧରିଛନ୍ତି। ବର୍ଷା ଋତୁରେ ବିଶ୍ୱକୁ ଜଳ ଦେଇ, ନଦୀ ଓ ଝିଲିକ ଭରି, ଭୂମିରେ ଫସଲ ଦେଇ, ମେଘମାନେ ଏବେ ଆକାଶ ଛାଡ଼ି ଚଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଶରତ ନଦୀ ନିର୍ବଳ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ତଳ ଦେଖାଉଛି, ନୂତନ ସଂଯୋଗ ପରେ ଲଜ୍ଜିତ ମହିଳା ପରି। ଝିଲିକ ଜଳ ଚକ୍ରବାକ ଓ କ୍ରେନ୍ମାନେ ଭରି, ଚମକୁଛି ଓ ରମଣୀୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ସମୟ ରାଜାମାନେ ସୂତ୍ରଧାର ହେବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେବା ଉଚିତ। ଏହି ପ୍ରଥମ ଯାତ୍ରା, କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନା। ପାହାଡ଼ ଉପରେ ସାତପତ୍ର ଅସ୍ନ ଗଛ, କୋବିଦାର ଫୁଲ, ବଣ୍ଡୁଜୀବ ଫୁଲ ଓ ଶ୍ୟାମା ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଉଛି। ଦେଖ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନଦୀତଟ ମାନେ ହଂସ, କ୍ରେନ୍, ଚକ୍ରବାକ ଓ କୁରଲ୍ମାନେ ଭରି ରହିଛି। ଚାରି ମାସ ବର୍ଷା ଋତୁ ଏଠି ମୋ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ପରି ଲାଗିଛି, ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାରୁ ବଞ୍ଚିତ। ଚକ୍ରବାକ ପତ୍ନୀ ପରି ସୀତା ଦଣ୍ଡକ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲା, ପ୍ରିୟା ସହ ଉଦ୍ୟାନକୁ ଯାଇଥିବା ମହିଳା ପରି। ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ କୃପା ଦେଉନାହିଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୁଁ ପ୍ରିୟା ବିହୀନ, ଦୁଃଖରେ ଭାଗ୍ୟହୀନ, ରାଜ୍ୟ ହାରାଇ, ନିବାସ ହିନ ହୋଇ ସରଣାଗତି ନେଇଛି। ଏହି କାରଣରେ, ମୂଖ୍ୟ ମନ୍ଦ ହୃଦୟ ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବାକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ସୀତା ଖୋଜିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧି, ସେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ଅନୁସରଣ କରୁନାହିଁ। ତୁମେ କିଶ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଇ, ବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ, ଯିଏ ମୂଖ୍ୟ ଅନ୍ଦ୍ରିୟ ଲୋଳ, ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର, ତାଙ୍କୁ ମୋ ଦିଆ ବାକ୍ୟ କହ। ଯିଏ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଆଶା ଦେଇ, ପୂର୍ବ ଉପକାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ଏହା ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ। ଭଲ କି ମନ୍ଦ, ଯେଉଁ ଶବ୍ଦ ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ସତ୍ୟରେ ନିବାହ କରିବା ଜନ, ନାୟକ, ଅତି ଉତ୍ତମ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧି, ଅନ୍ୟ ମିତ୍ରଙ୍କୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏତେ ଅକୃତଜ୍ଞ ଯେ ମୃତ ହେଲେ ମାନ୍ସ ଭକ୍ଷୀ ଜନ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଖାନ୍ତିନାହିଁ। ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ସୁନା ଭୂପୃଷ୍ଠ ପରି ଧନୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତୁମେ ଏବେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ଧନୁର ଭୟଙ୍କର ତାଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଯାହା ଭଡ଼୍ରର ଗର୍ଜନ ପରି ହେଉଛି। ଯଦି ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତୁମର ମିତ୍ର, ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ଚିନ୍ତିତ ହେବିନି। ଯାହା ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ, ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସାଧି, ଚୁକ୍ତିକୁ ଭୁଲିଯାଇଛନ୍ତି। ଚାରି ମାସ ବର୍ଷା ଋତୁ ଶେଷ ହେଲା, ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଉଚିତ ସମୟ ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଛି, କିନ୍ତୁ ସେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ସଭାରେ ମଜା କରୁଛନ୍ତି, ପାନ କରୁଛନ୍ତି, ଆମେ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭବ କରୁଛୁ, ସୁଗ୍ରୀବ କୃପା କରୁନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ଯାଉ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାୟକ, ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ମୋର କ୍ରୋଧର ଗୁଣ ବିବର୍ଣ୍ଣ କର, ଏହି ଶବ୍ଦ କହ, "ଯେପଥରେ ବାଲି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, ସେପଥ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଳନ କର, ବାଲିର ପଥ ଅନୁସରଣ କରନି।" ଯୁଦ୍ଧରେ ବାଲିକୁ ଏକ ତୀରରେ ମୁଁ ମାରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ ସୁଗ୍ରୀବ, ତୁମେ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଭଙ୍ଗ କରିଲେ, ତୁମେ ଓ ତୁମର କୁଳକୁ ମୁଁ ମାରିଦେବି। ଏବେ ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଉତ୍ତମ ଜନ, ଯାହା ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଉପକାରୀ, ତାହା କହ, ଶୀଘ୍ର କର, କାଳ ହେଉଁଛି। ବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ ମନେ ରଖି, ମୋପାଇଁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଳନ କର, ଏବଂ ଆଜି ମୁଁ ବାଲି, ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁ ଲୋକକୁ ଗଲା, ତାଙ୍କୁ ତୁମ ଉଦ୍ଦୀପନାରେ ମୋ ତୀରରେ ମାରିଦେଖିବି ନାହିଁ।