ନବମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ସାପଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତାଙ୍କର ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିଲେ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଏବେ ତାଙ୍କର ଗୁହାରୁ ବାହାରୁଛନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଓ ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ। ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର କମ୍ପିତ ଛୁଆଁ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ତାରାମାଳା ଖୋଲିଯିବାର ଶୋଭାରେ ଆକାଶରୁ ବିଦାୟ ନେଉଛି, ଯେଉଁଠି ଏକ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ରାତି, ଉଦୟମାନ ଚନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କ ମୃଦୁ ମୁହଁ ଦେଖାଏ ଓ ତାରାମାଳା ତାଙ୍କ ଶୋଭା ଆଉ ଆକର୍ଷଣ ବଢ଼ାଏ, ସେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ଏକ ମହିଳା ପରି ଚମକୁଛି। ପକୁଆ ଧାନ ଭୋଜନ କରି ଆନନ୍ଦିତ କ୍ରୌଞ୍ଚପଙ୍କ୍ତି ତୁରନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଛି, ବାୟୁରେ ଗଳାପରି ଓଲଟିଯାଉଛି। ଏକ ବଡ଼ ହିଲା ଝିଲିରେ ରାଜହଂସ ଶୟନ କରୁଥିବା ସ୍ଥିତି ଓ ଅନେକ ପଦ୍ମ ଫୁଲର ଶୋଭା ଏମିତି ଲାଗୁଛି, ଯେପରି ତାରାମୟ ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ମେଘରେ ଢାଙ୍କା ନାହିଁ। ରମ୍ୟ ପୋଖରୀଗୁଡ଼ିକ, ଯାହା ସ୍ୱାନ ଓ ରାଜହଂସର ଭିଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ କମଳ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ମହିଳାମାନେ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ପ୍ରଭାତରେ ବାୟୁ ବେଗବାନ୍ଧି ଆସିଲେ, ବାଁଶୀ ଓ ଅନ୍ୟ ମୃଦୁ ଧ୍ୱନି ଉପକରଣ, ବଳଦର ଗଂଭୀର ଡାକ ଓ ଶଙ୍ଖର ଶବ୍ଦ ସହିତ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ସଙ୍ଗୀତମୟ କରିଦେଉଛି। ନଦୀପାର ନୂତନ ଧଳା କାଶ ଗଛ ତରଳ ଧୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପରି ଚମକୁଛି, ମୃଦୁ ବାୟୁ ନଦୀର ଖିଲିଥିବା ଫୁଲ ଛିଟାଇ ଦେଉଛି। ବନରେ ମଧୁରେ ମତ୍ତ ମଧୁମାକି ତାଙ୍କ ସଂଗୀନୀ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଝୁମୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଶରୀର ପଦ୍ମର ଗନ୍ଧ ଧୂଳିରେ ଅଳଙ୍କୃତ, ବାୟୁର ଶିତଳତାରେ ଖୁସିରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି। ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ ଖିଲିଥିବା ଫୁଲ, କ୍ରୌଞ୍ଚର ଡାକ, ପକୁଆ ଧାନ ଖେତ, ମୃଦୁ ବାୟୁ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚନ୍ଦ୍ର—ଏସବୁ ଦେଖି ଏହି ବର୍ଷା ଋତୁ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି ବୋଲି ଜଣାଯାଉଛି। ଏବେ ନଦୀର ତୀର ମାନେ, ଯେଉଁଠି ମାଛ ଭିଡ଼ି ରହିଛି, ଏକ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ରାତି ଶେଷରେ ମନ୍ଦ ଚାଲିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ନଦୀମୁଖ କାଶ ଗଛର ନୂତନ ବସ୍ତ୍ର ପରି ଢାକା, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଓ ଜଳବିହାରୀ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଶୋଭିତ, ବରକୁମାରୀ ମୁହଁରେ ପତ୍ର ମାଳା ଶୋଭା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ବନରେ ଖିଲିଥିବା କୁସୁମ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ଓ ମଧୁମାକିର ଗୁଞ୍ଜନରେ ଏବେ କାମଦେବ ତାଙ୍କ ପ୍ରଭଳ ଧନୁ ଉଠାଇ, ତୀବ୍ର ଶକ୍ତି ସହ ବିକାଶ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏଠି ବର୍ଷାରେ ବିଶ୍ୱକୁ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷା ଦେଇ, ନଦୀ ଝିଲି ଭରି ଦେଇ, ମାଟିକୁ ଫସଲ ଦେଇ, ମେଘଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ଆକାଶ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଶରତ୍କାଳୀନ ନଦୀମାନେ ନିଜ ତୀର ଧୀରେ ଧୀରେ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ନୂତନ ମିଳନ ପରେ ଲଜ୍ଜାଶୀଳା ନାରୀ ନିଜ କଟି ଦେଖାଉଥିବା ପରି। ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ, ନାଟି ଶବ୍ଦରେ ଗୁଞ୍ଜିଥିବା, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀର ଭିଡ଼, ଏହି ସବୁ ଝିଲିରେ ଶୋଭା ପାଉଛି। ଏହି ସମୟରେ, ହେ ମୃଦୁ ଭାବା, ରାଜାମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏହା ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅଭିଯାନ। କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏହି ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଦେଖୁନାହିଁ। ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକାରେ ସାତପତ୍ରୀ ଅଶନ ଗଛ, ଖିଲିଥିବା କୋବିଦାର, ବନ୍ଧୁଜୀବ ଫୁଲ ଓ ଗାଢ଼ ଶ୍ୟାମା ଉଦ୍ଭିଦ ଦେଖାଯାଉଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ନଦୀପାର ଯତ everywhere ସ୍ୱାନ, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଚକ୍ରବାକ, ନାଟି ପକ୍ଷୀ ରହିଛନ୍ତି। ଏହି ବର୍ଷା ଋତୁର ଚାରି ମାସ, ମୋ ପାଇଁ ଶତବର୍ଷ ପରି ଲାଗିଲା, କାରଣ ମୁଁ ଶୋକରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ଓ ସୀତାଙ୍କ ଦର୍ଶନରୁ ବଞ୍ଚିତ। ଯେପରି ଜଣେ ଚକ୍ରବାକୀ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସୀତା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏପରି ଦୁଃଖରେ ଥିବା ମୋତେ ସୁଗ୍ରୀବ ସାନୁଭୂତି ଦେଉନାହିଁ, ମୁଁ ମୋ ପ୍ରିୟା ହୀନ, ଶୋକାକୁଳ, ରାଜ୍ୟ ହରାଇଥିବା ଓ ନିର୍ବାସିତ। ମୁଁ ନିରାଶ୍ରୟ, ମୋ ରାଜ୍ୟ ହରାଗଲା, ରାବଣ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, ଦୁଃଖିତ, ଦେଶ ଛାଡ଼ିଥିବା, ଆଶା ନେଇ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଛି। ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣରୁ, ମୃଦୁ ଭାବା, ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଅବହେଳା କରୁଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ମୁଁ ଶତ୍ରୁଦମନ କରିପାରିବା। ସେ ନିଜ କାମ ସାଧି ଏବଂ ସୀତା ଶୋଧ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ବେଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମନ ଦେଉନାହିଁ। ତୁମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଅ, ମୋର କଥା ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହ, ଯିଏ ମୂଢ଼ ଓ ଅସୁଭ ଭୋଗରେ ଲିନ। ଯିଏ ଆଶା ଦେଇଥିବା ଓ ପୂର୍ବ ଉପକାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ ତାହା ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେ ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ମଣିଷ। ଯେଉଁଠି କଥା ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ଯିଏ ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ସହିତ ପାଳନ କରେ, ସେ ନାୟକ, ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାମ ସାଧି ଅପରଙ୍କ ସହ ମିତ୍ରତା ରଖନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏତେ ଅକୃତଘ୍ନ ଯେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାଂସାହାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଖାଉନାହାନ୍ତି। ନିଶ୍ଚିତ ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ସୁବର୍ଣ୍ଣପୃଷ୍ଠ ଧନୁର ଅଗ୍ନିମୟ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ଚାହଁ। ଏବଂ ମୋର କ୍ରୋଧରେ ଧନୁର ତାଣିବା ତାର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି, ବଜ୍ର ତଡ଼ିତର ଗର୍ଜନ ପରି, ପୁଣି ଶୁଣିବାକୁ ଚାହଁ। ତଥାପି, ଯଦି ସେ ତୁମ ସହଯୋଗୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଟୁଟ, ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ମୁଁ ଚିନ୍ତା କରିବିନାହିଁ। ଯେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଏହି ଉଦ୍ୟମ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲା, ବନରାଜ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଚୁକିଛନ୍ତି, ଚୁକ୍ତି ବିସ୍ମୃତ କରିଛନ୍ତି। ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି ଚାରି ମାସ ବର୍ଷା ଶେଷ ହେଲା, ସେ ମଜା ଉଠାଉଛନ୍ତି, ଆମ ପ୍ରତି କୌଣସି ଦୟା ନାହିଁ। ସେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଦରବାର ସହ ମାତ୍ର ମଦ୍ୟପାନରେ ଲିନ, ଆମ ଦୁଃଖରେ ଅନୁଭୂତି ଦେଉନାହିଁ। ଏହି କଥା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହ, ମୋର କ୍ରୋଧର ସ୍ୱଭାବ ବର୍ଣ୍ଣନା କର, ଏବଂ ଏହି ଶବ୍ଦ କହ: ବାଲିଙ୍କୁ ଯେପରି ମୁଁ ବନ୍ଦ କରିଥିଲି, ସେପରି ପଥ ତୁମ ପାଇଁ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ; ସୁଗ୍ରୀବ, ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ପାଳନ କର, ବାଲିଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରନି।