ବର୍ଷା ଋତୁର ଶେଷ ହେବା ସହିତ ପ୍ରକୃତିର ଶବ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି । ନଦୀ, ଝରଣା, ପବନ, ମୟୂର ଓ ବନର ମକଡ଼ାମାନଙ୍କର ଉତ୍ସବ ଏବେ ଶେଷ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କର କ୍ଳାନ୍ତି ଏବଂ ଶାନ୍ତି ଚାରିପାଖରେ ବିସ୍ତାରିତ । ଧରିନଥିବା ବର୍ଣ୍ଣବିଭିନ୍ନ ସାପମାନେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଗୁହାରେ ଲୁଚିଥିଲେ, ଏବେ ତୀବ୍ର ଭୂଖ ଓ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ସହିତ ବାହାରୁଛନ୍ତି, କାରଣ ବଦଳିଥିବା ମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି । ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର କାମ୍ପନ ଛୁଆଁ ଓ ତାରାମାଳିର ଖୁସିର ଉଦ୍ଗାର ସହିତ ଆକାଶରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଉଛି, ଯେପରି ଏକ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ଚାଲିଯାଏ । ରାତି, ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରର ମୃଦୁ ମୁହଁ ଓ ତାରାମାଳିର ଉଦ୍ଘାଟିତ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକର ଶୁଭ୍ର ଚାଦର ପିନ୍ଧି, ଏକ ଶୁଭ୍ରବସନା ନାରୀ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ । ପକ୍ୱ ଧାନ ଭୋଜନ କରି, ଖୁସିରେ ପଙ୍କ୍ତିବଦ୍ଧ କୋଉ ଦଳ ବାୟୁରେ ଦ୍ରୁତ ଉଡ଼ିଯାଉଛି, ଏକ ମାଳା ପରି ଶୋଭା ପାଉଛି । ବଡ଼ ଝିଲିକ ଜଳରେ, ଜଳପଦ୍ମ ଓ ଏକ ଶୁଅ ହଁସ ଶୟନ କରୁଥିବା, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଏପରି ଲାଗୁଛି ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତାରାମାଳି ଅଛି । ଅନେକ ହଁସ, ମାଲା ପରି ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ଓ ଶାଳୁକ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ପୋଖରୀମାନେ, ଅନ୍ନତମ ସୁନ୍ଦର ଅଲଙ୍କୃତ ନାରୀମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି । ପ୍ରଭାତ ହେଲେ, ବାୟୁର ମୃଦୁ ସ୍ପର୍ଶରେ ବାଁଶୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ମିଶ୍ରିତ ଧ୍ୱନି, ବଳଦ ଓ ଧୂର୍ତ୍ତ ଗାୟର ଗର୍ଜନ ସହିତ, ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତ ଭଳି ପରିବେଶରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହୁଏ । ନଦୀତଟ ନୂତନ ଧଳା କାଶ ଘାସରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅନ୍ୟ ଫୁଲ ଚିତ୍ରାଙ୍କିତ ହୋଇ, ବାୟୁ ଫୁଲକୁ ବିକିରଣ କରୁଛି । ବନରେ ମଧୁପାନରେ ମଦାନ୍ଧ ମଧୁମକହାଳିମାନେ, ତାଙ୍କର ସାଥୀ ସହିତ, ମନରଞ୍ଜନରେ ତାଳ ଧରି ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଫୁଲର ରେଣୁ ଲଗାଇ ଘୁରୁଛନ୍ତି । ନିର୍ମଳ ଜଳ, ଖିଳିଥିବା ଫୁଲ, କୋଉ ଚିତ୍କାର, ପକ୍ୱ ଧାନ କ୍ଷେତ୍ର, ମୃଦୁ ବାୟୁ, ଓ ପବିତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ର—ସମସ୍ତେ ଘୋଷଣା କରୁଛନ୍ତି ଯେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଏବେ ଶେଷ । ଏବେ ନଦୀ ତଟରେ ମାଛ ଗୋଟିଏଠାରେ ଏକାଠା ହୋଇ, ଜଳପ୍ରଭା ଉନ୍ମୁକ୍ତ କରି, ନଦୀ ନାରୀମାନେ ପ୍ରଭାତରେ ପ୍ରେମିକ ସହିତ ରାତି କାଟିଥିବା ନାରୀମାନେ ପରି ଶିଥିଲ ଚାଲି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି । ନଦୀମୁଖ କାଶ ଘାସ ରେ ଢାକା, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ଓ ଜଳଉଦ୍ଭିଦରେ ଆବୃତ, ନବବଧୁଙ୍କ ମୁହଁରେ ପତ୍ର ମାଳା ପରି ଶୋଭା ପାଉଛି । ବନରେ ବିକାଶ ହୋଇଥିବା କୁଶୁମିତ କୋରଣ୍ଡ ଗଛ, ମଧୁମକହାଳିର ଗୁଞ୍ଜନ, ଏବଂ କାମଦେବ ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ଉଠାଇ, ତୀବ୍ର ଧନୁ ତାଣି ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ । ମେଘମାନେ ବିଶ୍ୱକୁ ବର୍ଷାରେ ତୃପ୍ତ କରି, ନଦୀ ଓ ଝିଲିକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଭୂମିକୁ ଫସଲ ଦେଇ, ଏବେ ଆକାଶରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । ଶରତ୍କାଳୀନ ନଦୀମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କର ବାଲୁକାତଟ ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ନୂତନ ସଂସ୍ପର୍ଶ ପରେ ଲଜ୍ଜିତ ନାରୀର କଟି ପରି । ପୋଖରୀର ନିର୍ମଳ ଜଳ, କୁରର ପକ୍ଷୀର ଚିତ୍କାର, ଚକ୍ରବାକ ଦଳର ଭିଡ଼, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଶୋଭାବାନ୍ତ । ଏହି ସମୟ ରାଜାମାନେ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେବାର, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ ଓ ବିଜୟର ଆଶାର ସମୟ । ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ରାଜାମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏପରି ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିବା ଦେଖୁନାହିଁ ।" ପାହାଡ଼ ଢାଳରେ ସାତପତ୍ରୀ ଅଶନ, ଖିଳିଥିବା କୋବିଦାର, ବନ୍ଧୁଜୀବ ଫୁଲ ଓ ଶ୍ୟାମା ଗଛ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି । "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ନଦୀତଟ ଚାରିପାଖରେ ହଁସ, କୋଉ, ଚକ୍ରବାକ, କୁରର ପକ୍ଷୀ ଭରିଅଛି ।" "ମୋ ପାଇଁ ଏହି ବର୍ଷାର ଚାରି ମାସ ଶତବର୍ଷ ପରି ଲାଗିଛି, ଦୁଃଖରେ ଦগ୍ଧ ଓ ସୀତାଙ୍କୁ ନ ଦେଖି । ଯେପରି ଚକ୍ରବାକୀ ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଏ, ସୀତା ମଧ୍ୟ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର କଠୋରତାକୁ ମୋ ସହିତ ଗଲେ ।" "ସୁଗ୍ରୀବ ମୋ ପ୍ରତି କୌଣସି ଦୟା ଦେଖୁନାହାନ୍ତି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପ୍ରିୟାହୀନ, ଦୁଃଖିତ, ରାଜ୍ୟହୀନ ଓ ନିର୍ବାସିତ । ମୋର ସମର୍ଥନ ନାହିଁ, ରାଜ୍ୟ ହରାଗଲା, ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅପମାନିତ, ଦୁଃଖିତ, ଦେଶହୀନ, ଆଶାୟୁକ୍ତ ଓ ଶରଣାଗତ । ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣରୁ, ସୁଗ୍ରୀବ ମୋତେ ଅବହେଳା କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଶତ୍ରୁଦଳନ ।" "ସେ ତାଙ୍କର କାମ ସିଦ୍ଧ କରି, ସୀତା ନିମିତ୍ତେ ଦିଆଥିବା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭୁଲିଯାଇଛନ୍ତି, ନିର୍ଦ୍ଦୟ ଓ ଅସଦ୍ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ସମୟ ଅନୁସରଣ କରୁନାହାନ୍ତି ।" "ତୁମେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକୁ ଯାଅ, ମୋର ଏହି କଥା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହ, ଯିଏ ମୂଢ଼ ଓ ନିଚ୍ଚ ଭୋଗରେ ଲିନ । ଯିଏ ଶରଣାର୍ଥୀ ଓ ପୂର୍ବ ସହାୟଙ୍କୁ ଆଶା ଦେଇ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଭଙ୍ଗ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ନିମ୍ନତମ ।" "ଯେଉଁଠାରେ ଯାହା କଥା ଦିଆଯାଇଛି, ସେ ଭଲ କି ଖରାପ ହେଉ, ଯିଏ ସତ୍ୟରେ ରଖେ, ସେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାମ ସିଦ୍ଧ କରି, ପରିଚୟ ନ ରଖନ୍ତି, ସେତେ ଅକୃତଘ୍ନ ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମାଂସଭୋଜୀ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଖାନ୍ତିନାହାନ୍ତି ।" "ନିଶ୍ଚିତ ତୁମେ ମୋର କୋପରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣପୃଷ୍ଠ ଧନୁର ରୂପ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଯେଉଁଠାରେ ମୋ ଧନୁର ତନ୍ତୁର ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ତୁମେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ । ଯଦି ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମିତ୍ର, ତେବେ ମୁଁ ଏହି ସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତିତ ହେବିନି ।" "ଯାହା ପାଇଁ ଏହି ଅଭିଯାନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସେ ମନ୍ଦ୍ରିମଣ୍ଡଳ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ ରହି, ସମୟ ଭୁଲିଯାଇଛନ୍ତି । ସୁଗ୍ରୀବ ଆମ ଦୁଃଖ ଦେଖି ମଧ୍ୟ କୌଣସି କରୁଣା ଦେଖୁନାହାନ୍ତି ।" "ଯାଅ, ମହାବଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି କଥା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଦିଅ, ମୋର କ୍ରୋଧର ସ୍ୱଭାବ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର । ଯେପଥରେ ବାଲୀ ବଧ ହେଲା, ସେପଥ ବନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ, ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରଖ, ବାଲୀଙ୍କ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିନାହିଁ ।" "ମୁଁ ବାଲୀଙ୍କୁ ଏକାକି ବାଣରେ ବଧ କରିଥିଲି, ତୁମେ ଯଦି ଶବ୍ଦ ରଖ ନାହାଁ, ତୁମେ ଓ ତୁମ ସମ୍ପୃକ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ, ମୋର କ୍ରୋଧରେ ନିହତ ହେବ ।