ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦେଖ, ଆକାଶରେ ନୀଳ କମଳର ପାତା ପରି ଗାଢ଼ କଳା ମେଘ ଦଶଦିଗାକୁ ଅନ୍ଧାର କରିଦେଇଛି; ଏହି ମେଘମାନେ ଏବେ ଶକ୍ତିହୀନ, ମାନେ ମଦ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ହାତୀମାନଙ୍କ ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ତାଳପରେ, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା, ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମେଘବର୍ଷା ନିମ୍ନ ହୋଇଯାଇଛି, ମୃଦୁ ହୋଇଯାଇଛି। ଏବେ ଆକାଶର ମେଘ, ହାତୀ, ମୟୂର ଓ ଜରଣାର ଗଜ୍ଜନ ଏକାଏକି ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପାହାଡ଼ମାନେ ଭାରି ବର୍ଷାରେ ଧୋଇଯାଇ ଚମକୁଛନ୍ତି, ମାନେ ନୂତନ ତେଲ ଲଗାଇଥିବା ପରି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏବେ ଶରତ୍କାଳ ଆସିଛି; ସେ ତାଙ୍କର ଶୋଭା ସପ୍ତଚ୍ଛଦ ଗଛର ଶାଖା, ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହାତୀମାନଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ଚଳନରେ ବଣ୍ଟନ କରିଛି। ଶରତ୍ର ଉପମାର ଶୋଭା ଅନେକ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମସରସରେ ତାହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦ୍ରୁତିମାନ୍। ବିଶାଳ ଓ ପ୍ରିୟ ଡାଣ୍ଡା ଥିବା ହଂସମାନେ, କାମଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ପଦ୍ମର ପ୍ରସ୍ପର୍ଶରେ ପୀତ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହ ମହାନଦୀର ବାଲୁକାପ୍ରାନ୍ତରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ଶୋଭା ଏବେ ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀ, ଗର୍ବିତ ଗାଈ ଓ ପ୍ରବାହମାନ ନଦୀର ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି। ଏବେ ଆକାଶ ମେଘରୁ ଖାଲି, ଅଟୁଟ ମୟୂରମାନେ ତାଙ୍କ ରତ୍ନମୟ ପଙ୍ଖ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ମୟୂରୀମାନେ ନିରବ ଓ ଧ୍ୟାନମଗ୍ନ; ସେମାନେ ପୂର୍ବତନ ଉଲ୍ଲାସ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ବନର ଉପବନଗୁଡ଼ିକ ଏବେ ସୁନାଳି ରଙ୍ଗର, ଆଖିକୁ ମନୋହର ଗଛରେ ଭରିଯାଇଛି, ତାଙ୍କ ଶାଖା ଫୁଲର ଭାରରେ ନମିଛି, ମୃଦୁ ଓ ମନୋହର ଗନ୍ଧ ଛଡ଼ାଉଛି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ଜଳସୟା ପ୍ରିୟ, ମଦୋନ୍ମତ ଓ ମଦମଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ମନ୍ଦଗତିରେ ଚାଲୁଛନ୍ତି। ଆକାଶ ଏବେ ଏମିତି ପରିଷ୍କାର ଯେ, ମନେ ହେଉଛି ପ୍ରହାର ଦ୍ୱାରା ଧୋଇଯାଇଛି; ନଦୀମାନେ ଅଳ୍ପ ଜଳରେ ପ୍ରବାହିତ, ନୀଳ କମଳର ଗନ୍ଧରେ ଶିତଳ ପବନ ବହୁଛି, ଦିଗମାନେ ଅନ୍ଧକାରମୁକ୍ତ ଓ ଦ୍ରୁତିମାନ୍। ଧରିତ୍ରୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ମାଟି ଶୁଖିଯାଇଛି, ଧୂଳି ଅନେକ ଦିନ ଧରି ଶାନ୍ତ; ଏହି ସମୟ ରାଜାମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ବିରୋଧୀ। ଶରତ୍ର ଗୁଣରେ ଅନ୍ଦୋଳିତ ବୃଷ ଗୋମାନେ ଧୂଳିରେ ଲିପ୍ତ, ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାୟରେ ଗର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି। ଏକ ମଦୋନ୍ମତ ହସ୍ତିନୀ, ଗଭୀର ଆନୁରାଗ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଙ୍କ୍ଷାରେ ଭରିଯାଇ, ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ସହ ମନ୍ଦଗତିରେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ହସ୍ତୀଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ଅନୁସରଣ କରୁଛି। ମୟୂରମାନେ ତାଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପଙ୍ଖ ଛାଡ଼ି ନଦୀତୀରକୁ ଆସି, କୁଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉପାଳିତ ହୋଇ, ବିଷଣ୍ଣ ଓ ନିରାଶ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ରାଜା ହସ୍ତୀମାନେ ଭଙ୍ଗ ଦନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଗଜ୍ଜନରେ ହଂସ ଓ ଚକ୍ରବାକମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରୁଛନ୍ତି, ଅବିରତ ଜଳକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରି, ପଦ୍ମସରର ଜଳ ପିଉଛନ୍ତି। ଏବେ ମାଟି ମୁକ୍ତ, ବାଲୁକାମୟ, ପରିଷ୍କାର ଓ ଗୋମାନେ ଭରିଥିବା ନଦୀରେ ହଂସମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଅବତରଣ କରୁଛନ୍ତି। ନଦୀ, ଜରଣା, ପବନ, ମୟୂର, ବାନରମାନଙ୍କ ଉଲ୍ଲାସ ଶବ୍ଦ ଏବେ ଶାନ୍ତ। ବିବିଧ ବର୍ଣ୍ଣର ସର୍ପମାନେ, ଦୀର୍ଘଦିନ ଗହ୍ୱରରେ ଲୁଚି ରହି, ଏବେ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଓ ଭୂଖରେ ଆଉଟି ଆସୁଛନ୍ତି, କାରଣ ନୂତନ ମେଘ ନାହିଁ। ସନ୍ଧ୍ୟା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର କମ୍ପନ ଛୁଆରେ ଓ ତାରାମାଳିକାର ଆନନ୍ଦରେ ଶୋଭିତ, ଆକାଶକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି, ମାନେ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ପରି। ରାତି, ମୃଦୁ ମୁହଁ ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟରେ ଖୋଲିଛି, ତାରାମାଳିକା ତାଙ୍କ ନୟନ ଖୋଲିଛି, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଅମ୍ବର ଶାଢ଼ି ହେବା ପରି ଶୋଭିତ। ପକ୍ୱ ଧାନ ଖାଇ ସାନ୍ତୁଷ୍ଟ କ୍ରଉଞ୍ଚମାଳା ବେଗରେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଛି, ପବନେ ଗଛି ଗଞ୍ଜି ମାଳିକା ପରି। ମହାସରସର ଜଳ, ପଦ୍ମ ଓ ଏକ ଶୁଣ୍ଡି ହଂସରେ ଶୋଭିତ, ମାନେ ତାରା ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ଭରା ରାତିର ଆକାଶ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ହଂସ, ପଦ୍ମ, ଶାଳୁକ ଫୁଲରେ ମାଳା ପରି ଶୋଭା ପାଉଥିବା ସରସମାନେ ଉପକୂଳରେ ଭିଡ଼ିଛନ୍ତି, ମାନେ ଅଳଙ୍କୃତ ନାରୀମାନେ। ପ୍ରଭାତରେ, ପବନ ଚଳିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ବାଂଶୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି, ବୃଷ ଓ ଷଣ୍ଢ ଗୋମାନଙ୍କ ଗର୍ଜନ ସହ ମିଶି, ଆକାଶକୁ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଛି। ନଦୀତୀର କାଶ ଗଛ ନୂତନ ଧୋଇଥିବା ବସ୍ତ୍ର ପରି ଧଳା ଚମକୁଛି, ପବନ ନଦୀର ଫୁଲ ଉଡ଼ାଇ ଶୋଭା ଦେଉଛି। ବନରେ ମଧୁପାନରେ ମଦୋନ୍ମତ ମଧୁମାକିମାନେ ସଙ୍ଗୀମାନଙ୍କ ସହ ଖୁସିରେ ଫୁଲର ପ୍ରସ୍ପର୍ଶରେ ଗା ଧରି, ପବନକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି। ପରିଷ୍କାର ଜଳ, ଫୁଲରେ ଭରିଥିବା, କୁଳଙ୍କ ଧ୍ୱନି, ପକ୍ୱ ଧାନ ଖେତ, ମୃଦୁ ପବନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଏସବୁ ଏହି ବର୍ଷାକାଳ ଶେଷ ହେବାକୁ ଘୋଷଣା କରୁଛି। ନଦୀ ତୀରର ରମଣୀମାନେ, ମାଛ ଭିଡ଼ି ତୀର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ପ୍ରିୟ ସଙ୍ଗର ରାତି ପରେ ପ୍ରଭାତରେ ନାରୀମାନେ ଯେପରି ମନ୍ଦ ଚଳନ କରନ୍ତି, ସେପରି ମନ୍ଦ ଚଳିଛନ୍ତି। କାଶ ଗଛ ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ପରି ଢାକିଛି, ଚକ୍ରବାକ ଓ ପାଣି ଗଛରେ ଶୋଭିତ, ନଦୀମୁଖ ନବବଧୂମାନେ ପତ୍ର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ମୁହଁ ପରି ଦେଖାଯାଉଛି। ବନରେ, କଟା ଗଛ ଫୁଲରେ ରଙ୍ଗି, ମଧୁମାକିମାନେ ଗୁଞ୍ଜି, କାମଦେବ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁ ଉଠାଇ ତୀର ଧରିଛନ୍ତି। ମେଘମାନେ ଏବେ ଜଗତକୁ ବର୍ଷାରେ ତୃପ୍ତ କରି, ନଦୀ ଓ ସରସ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଧରିତ୍ରୀକୁ ଫସଲ ଦେଇ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଶରତ୍ ନଦୀମାନେ ମନ୍ଦଗତିରେ ତାଙ୍କ ତୀର ଦେଖାଉଛନ୍ତି, ନୂତନ ସମ୍ମିଳନ ପରେ ଲଜ୍ଜିତ ନାରୀ ଯେପରି ନିଜ କଟି ଦେଖାଏ। ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ, ଚିତ୍କାର କୁଳଙ୍କ ଧ୍ୱନି, ଚକ୍ରବାକ ଦଳରେ ଭିଡ଼, ସରସରେ ଶୋଭା ପାଉଛି। ମୃଦୁ ଚରିତ୍ର ଏ ଶରତ୍, ଏହି ସମୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ପ୍ରସ୍ତୁତି ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ଯେଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ବିଜୟ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହୀ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହି ପ୍ରଥମ ରାଜ୍ୟଅଭିଯାନ ଅବସର, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏପରି ପ୍ରସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଦେଖୁନି। ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ସପ୍ତଚ୍ଛଦ, କୋବିଦାର, ବନ୍ଧୁଜୀବ ଫୁଲ ଓ ଶ୍ୟାମା ଉଦ୍ଭିଦ ଫୁଲିଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ନଦୀତୀର ହଂସ, କୁଳ, ଚକ୍ରବାକ ଓ କୁରରା ପକ୍ଷୀରେ ଭରିଯାଇଛି।