ଏପରିଭାବେ ମହାପୁରୁଷ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପତିଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରେମରେ ତରସିବା ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ମୃଗ ପରି ଶୋକରେ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ। ସେବେ, ଶୋଭାପୂର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼ ଢାଳୁ ଫଳ ଖୋଜୁଥିବା ସମୟରେ, ଶ୍ରୀମାନ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କର ବଡ଼ଭାଇଙ୍କୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦେଖିଲେ। ଏମିତି ଉଚ୍ଚ ମନୋଭାବ ଥିବା ଭାଇକୁ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ, ଅଚେତନ ଏବଂ ଏକାକୀ ଅରଣ୍ୟରେ ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ି, ଶୀଘ୍ର ଏଗିଯାଇ, ଦୁଃଖିତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ଆର୍ୟ, କାହିଁକି ଆପଣ ଏହିପରି ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣ କରୁଛନ୍ତି? କାହିଁକି ନିଜ ଶକ୍ତିର ପରାଜୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଛନ୍ତି? ଯେଉଁଠି ଲଜ୍ଜା ଆପଣଙ୍କର ଧ୍ୟାନକୁ ରୋକିଦିଏ, ସେଠି ଶମ କାହିଁକି ତାହାକୁ ଫେରାଇ ଦେଉନାହିଁ? ଆପଣ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରୟାସ, ମନର ଶାନ୍ତି, ଉଚିତ ସମୟ, ସହଯୋଗୀମାନେ, ଅଦ୍ଭୁତ ସାହସ ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର କାରଣ—ଏହାକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତୁ, ମୋ ଭାଇ। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଜନାକୀ ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ କେହି ତାଙ୍କୁ ସହଜରେ ନେଇପାରିବେନାହିଁ; ଏହିପରି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠବୀର, କେହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଅପଜ୍ଞାତ ରହିପାରେନାହିଁ। ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ, ଅଡ଼ିଗ, ଅଜୟ, ରାମ ଧୈର୍ୟ, ନୀତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଭରିଥିବା ଉପକାରକ ଶବ୍ଦ କହିଲେ— “ନିଶ୍ଚୟ, କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଭାବି ଠିକ୍ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା ଦରକାର; କିନ୍ତୁ, ରାଜକୁମାର, ମହାନ ସାହସର ଫଳରେ କେବେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ତାପରେ, କମଳ ନୟନ ମୈଥିଲୀଙ୍କୁ ମନେ କରି, ରାମ ତାଙ୍କ ଶୁଷ୍କ ଅଠିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଇନ୍ଦ୍ର ଭୂମିକୁ ଜଳରେ ପୂରଣ କରି, ଫସଲ ଉପଜାଇ, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଦୃଢ଼ ହୋଇଥାଏ। ମେଘମାନେ, ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନ ସହିତ, ପାହାଡ଼ ଓ ଗଛମାନେ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ ନେଇ, ତାଙ୍କର ଜଳ ବର୍ଷାଇ ସେଉଁଠି ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି। ନୀଳ କମଳର ପତ୍ର ପରି ଗାଢ଼ ମେଘମାନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଧୂସର କରିଦେଇଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଏବେ ମଦମୁକ୍ତ ହାତୀ ପରି ଶାନ୍ତ। ଜଳରେ ପୂରିତ, ଦ୍ରୁତ ଚଳିତ, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ମଳୟର ସୁଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା ବର୍ଷା ବାତ୍ୟା ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏହିଖଣ୍ଡରେ ମେଘ, ହାତୀ, ମୟୂର ଓ ଝରଣାର ଗର୍ଜନ ଏକାଉଠି ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ପରି ଚମକୁଛନ୍ତି। ଏବେ ଶରତ୍କାଳ ଆସିଛି, ସପ୍ତଛଦ ଗଛର ଶାଖା, ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳତା ମଧ୍ୟରେ ତାହାର ଶୋଭା ବଣ୍ଟିଯାଇଛି। ଶରତ୍କାଳର ଗୁଣରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଶ୍ରୀର ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଅନେକ ଆଧାରରେ ବିକାଶ ପାଇଛି, ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଜାଗ୍ରତ କମଳପୁଷ୍ପ ତଳା ପୋଖରୀରେ। ପ୍ରଶସ୍ତ ପାଖ ଥିବା ହଂସମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କାମଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଓ କମଳର ରେଣୁରେ ରଞ୍ଜିତ, ସେମାନେ ବଡ଼ ନଦୀର ଚରୁ ଚରୁ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ଉତ୍କଟ ହାତୀ, ଗର୍ବିତ ଗୋଧି, ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରବାହମୟ ନଦୀରେ ଶ୍ରୀ ଅନେକ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଆକାଶ ଏବେ ମେଘରହିତ, ଅରଣ୍ୟରେ ମୟୂରମାନେ ତାଙ୍କର ମଣିମୟ ପଖ ପତିଆଇ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୟୂରୀମାନେ ନିଜର ପୂର୍ବ ରୂପ ହରାଇ ନିରବ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ। ବନମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ସୁନା ବର୍ଣ୍ଣର, ଚକ୍ଷୁସୁଖଦ ଗଛମାନେ ଫୁଲର ଭାରରେ ଶାଖା ନମାଇ ଥିବା, ମଧୁର ଓ ମନୋହର ସୁଗନ୍ଧରେ ମୁଢ଼ିଯାଇଛି। ଆଜି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାମାନେ ସହିତ, କମଳପୁଷ୍ପ ପୋଖରୀରେ ମଦୋନ୍ମତ ଓ ମଜାରେ ଲାଗି, ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ଶରୀର ଭରି, ଅରଣ୍ୟରେ ଧୀରେ ଚଳିଛନ୍ତି। ଆକାଶ ଏବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶୁଭ୍ର, ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧୋଇଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି; ନଦୀମାନେ କମ୍ ଜଳରେ ବହୁଛନ୍ତି; ନୀଳ କମଳର ସୁଗନ୍ଧ ଭରା ଶିତଳ ପବନ ବହୁଛି; ଦିଗମାନେ ଅନ୍ଧକାରରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଇଛି। ଭୂମି ରବିର ତାପରେ ମାଟି ଶୁଖାଇଯାଇଛି, ଘନ ଧୁଳି ବହୁଦିନ ଧରି ଶାନ୍ତ, ଏବେ ରାଜାମାନଙ୍କ ପ୍ରୟାସ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ; ଏହି ସମୟ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉଚିତ। ଶରତ୍କାଳର ଗୁଣରେ ଗର୍ବିତ ବଳଦମାନେ, ଧୂଳିରେ ଲପେଟା ହୋଇ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ଓ ମଦୋନ୍ମତ ହୋଇ, ଗାୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି। ଏକ ମହିଳା ହାତୀ, ଗଭୀର ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଭଲପାଇବାରେ ଭରି, ସହଚରୀମାନେ ସହିତ ଧୀରେ ଚଳି, ତାଙ୍କର ମଦୋନ୍ମତ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଅଟୁଟ ଭାବେ ପଛୁଆଁଛି। ମୟୂରମାନେ ନିଜ ଶୋଭାମୟ ପଖ ପଛେଇ, ନଦୀତଟକୁ ଯାଇ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଝୁଣ୍ଡର କ୍ଷୁଦ୍ରନିନାଦରେ ନିରାଶ ଓ ନିରୁତ୍ସାହ ହୋଇ ଚଲିଯାଉଛନ୍ତି। ରାଜା ହାତୀମାନେ, ଭଙ୍ଗ ଦନ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ ସହିତ, ବତକ ଓ ଚକ୍ରବାକଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରି, ପୁଣିପୁଣି କମଳ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହ୍ରଦର ଜଳ ଉତ୍ପାତ କରି, ତାହାରୁ ଅଧିକ ଜଳ ପିଉଛନ୍ତି। ନଦୀମାନେ ଏବେ ମାଟି ରହିତ, ବାଲୁକାମୟ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଗୋଧି ଝୁଣ୍ଡରେ ଭରିଥିବା; କ୍ରଉଞ୍ଚ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀର ଚିତ୍କାରରେ ହଂସମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଅବତରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଏବେ ନଦୀ, ଝରଣା, ପବନ, ମୟୂର ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ଉତ୍ସବ ଶବ୍ଦ ନିଶ୍ଚିତ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ବିବିଧ ରଙ୍ଗର ସାପମାନେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚି ଶରୀର କ୍ଷୀଣ କରି, ଏବେ ମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବାରେ, ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଭରି ଭୁଖାରେ ବାହାରିଛନ୍ତି। ହା, ସନ୍ଧ୍ୟା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର କ୍ଷୁଦ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ଓ ତାରାମାନଙ୍କ ଆନନ୍ଦରେ ମୁକୁର୍ମିତ ହୋଇ, ଆକାଶରୁ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ପରି ବିଦାୟ ନେଉଛି। ରାତି, ଚନ୍ଦ୍ରୋଦୟରେ ମୃଦୁ ମୁହଁ ଦେଖାଉଛି, ତାରାମାନେ ଚକ୍ଷୁ ସମାନ ଖୋଲି, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତିର ଶୁଭ୍ର ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧି ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାରେ ନାରୀ ପରି ଚମକୁଛି। ପକ୍କ ଧାନ ଖାଇ ଆନନ୍ଦିତ କ୍ରଉଞ୍ଚମାନେ ବାୟୁରେ ଗର୍ଲାଣ୍ଡ ପରି ଦ୍ରୁତ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଉଛନ୍ତି। ବଡ଼ ପୋଖରୀରେ, ଖିଳିଥିବା କମଳ ଓ ଏକ ଶୁଏଇଥିବା ହଂସ ସହିତ, ଜଳ ଏପରି ଚମକୁଛି ଯେ, ମେଘ ରହିତ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର ବିଶିଷ୍ଟ ତାରାମୟ ରାତି ଆକାଶ ପରି।