ରାମଚନ୍ଦ୍ର ଭାବିଲେ, "ସାଇତ୍ ସୀତା ମୋଠାରୁ ଦୂରେ ଥିବାରୁ ଏବଂ ସେ ଏତେ ସୁକୁମାରୀ, ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଅଭିଲାଷ ଏବଂ ବିୟୋଗ ଶୋକ—ଯେଉଁଠି ବର୍ଷା ପରେ ଶରତ ହାଲୁକା ବାତାସ ଭଳି ଅବିରତ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି।" ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ପ୍ରଭୁ ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏକ ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ମୃଗ ଯେପରି ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଜଳ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱାଳାରେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଯିଏ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ଶ୍ରୀମୟ, ସେ ଫଳ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ଶୁଭ୍ର ପାହାଡ଼ ଢାଳୁ ଚାଲିଥିଲେ, ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୋକରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମନ ହରାଇ ବନରେ ଏକା ଅଛନ୍ତି। ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ଏବଂ ତୁରନ୍ତ ତାଙ୍କ ଭାଇ ପାଖକୁ ଯାଇ, ଦୁଃଖିତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ଆର୍ୟ, କାହିଁକି ଆପଣ ଏଇ ଅଭିଲାଷକୁ ଅନୁମୋଦନ କରୁଛନ୍ତି? କାହିଁକି ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି? ଯେତେବେଳେ ଲଜ୍ଜା ଆପଣଙ୍କର ଧ୍ୟାନକୁ ଅବରୋଧ କରେ, ତେବେ ନିୟମ କାହିଁକି ଏହାକୁ ପଛକୁ ଫେରାଏ ନାହିଁ? "ଆପଣ ନିଜ ଶକ୍ତି, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସମୟ-ଉପଯୁକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଅଚଳ ସାହସ ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର କାରଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଭାଇ। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ଜ୍ୱାଳା ଅଗ୍ନିକୁ ଚୁଇଁଲେ କେହି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପୁଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେପରି ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଜାନକୀଙ୍କୁ କେହି ସହଜରେ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ।" ଏପରି ଅଟୁଟ ଏବଂ ଅଦମ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ନୀତି, ଧର୍ମ ଏବଂ ଉପକାରୀ ବାଣୀ କହିଲେ, "ନିଶ୍ଚୟ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ୍, ତାହାକୁ ଭାବି ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ, ପ୍ରଭୁ, ବିରାଟ ଶୂରତାର ଫଳ କଦାଚିତ୍ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଏହିପରେ, ରାମ ମୈଥିଲୀ ସୀତାଙ୍କୁ ଭାବି, ତାଙ୍କର ଶୁଷ୍କ ଅଠିକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଇନ୍ଦ୍ର, ଭୂମିକୁ ଜଳରେ ପୁରଣ କରିବା ପରେ, ଫସଲ ଉପଜାଇ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏବେ ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି। ମେଘମାନେ ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନ ସହିତ, ପାହାଡ଼ ଓ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ତାଙ୍କର ଜଳ ଭୂମିକୁ ଦେଇ ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ନୀଳ କମଳର ରଙ୍ଗର ମେଘ ଦଶ ଦିଗକୁ ଅନ୍ଧକାର କରିଦେଇଛି, ଏବଂ ଏହି ମେଘମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶକ୍ତି ଖର୍ଚ୍ଚ କରି, ମଦ ଶୂନ୍ୟ ହାତୀ ପରି ଶାନ୍ତ। ବର୍ଷାର ଝଡ଼, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବେ ଶାନ୍ତିତ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମେଘ, ହାତୀ, ମୟୂର ଓ ଝରଣାର ଗର୍ଜନ ଏଉଁ ଅଚାନକ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପ୍ରବଳ ବର୍ଷାରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା ପାହାଡ଼ ଢାଳୁ ଚାନ୍ଦ୍ରିକାରେ ନୂତନ ଅନ୍ଗରାଗ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ।" "ଏବେ ଶରତ ଋତୁ ଆସିଛି, ସପ୍ତଚ୍ଛଦ ଗଛର ଶାଖା, ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ମହାହାତୀମାନଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ତାଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ବଣ୍ଟିଦେଇଛି। ଶରତର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଶ୍ରୀମୟ ଭାଗ୍ୟ ଅନେକ ରୂପରେ ଚମକୁଛି, ବିଶେଷକରି ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଜାଗୃତ ପଦ୍ମସରୋବରରେ। ଚମତ୍କାର ଓ ବିସ୍ମୟକର ଶ୍ରୀ ଅନେକ ଆଶ୍ରୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।" "ବଡ଼ ନଦୀକୂଳରେ, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀଙ୍କ ସହ ଏସିଥିବା ସୁନ୍ଦର ଓ ବିସ୍ତୃତ ପଖ ଥିବା ହଂସମାନେ, କାମଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ପଦ୍ମର ରେଣୁରେ ରଙ୍ଗିତ, ମଜାରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ଶ୍ରୀ ଅନେକ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ—ମଦପ୍ରବୃତ୍ତ ହାତୀ, ଗର୍ବିତ ଗାଈ ଦଳ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ନଦୀଜଳରେ। ଆକାଶ ଏବେ ମେଘ ଶୂନ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟରେ ମୟୂର ତାଙ୍କର ମଣିମୟ ପଙ୍ଖ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ମୟୂରୀମାନେ ନିରବ, ପୂର୍ବତନ ଶୋଭା ହରାଇ, ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ।" "ବନମାଳିକା ଗଛମାନେ ସୁନା ରଙ୍ଗର ଫୁଲରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶାଖା ଫୁଲର ଭାରେ ନମିଯାଇଛି, ମୃଦୁ ଓ ମନୋହର ସୁଗନ୍ଧ ପ୍ରସାରିତ। ଆଜି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାଙ୍କ ସହ ପଦ୍ମସରୋବର ନିକଟରେ, ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ମତ୍ତ, ଆନନ୍ଦରେ ଧୀରେ ଚଲୁଛନ୍ତି। ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଧୂଆଁ ଶୂନ୍ୟ, ନଦୀ ଜଳ କମ୍, ନୀଳ କମଳର ସୁଗନ୍ଧରେ ଶୀତଳ ପବନ ବହୁଛି, ଦିଗ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।" "ଭୂମି ସୂର୍ଯ୍ୟତାପରେ ମାଟି ଶୁଖିଯାଇଛି, ଧୂଳି ନିମ୍ନ, ଏହି ସମୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍ସାହ ଦେଉଛି। ଶରତ ଗୁଣରେ ଗର୍ବିତ ବୃଷମାନେ, ଧୂଳିରେ ଢାକି ଯୁଦ୍ଧ ଆଶାୟରେ ଗାଈମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦାଡ଼ିଛନ୍ତି। ଏକ ମହିଳା ହାତୀ ଗାଢ଼ ଆସକ୍ତିରେ, ସ୍ନେହ ଭରି, ସହଚରୀମାନଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ମଦପ୍ରବୃତ୍ତ ସ୍ୱାମୀକୁ ବନରେ ଚାରିପାଖରେ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି।" "ମୟୂରମାନେ, ନିଜ ଶୋଭାମୟ ପଙ୍ଖ ଛାଡ଼ି ନଦୀକୂଳକୁ ଯାଇ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦଳର ମନ୍ଦ ଠୁଲୁଣିରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାଶ ହୋଇ ଚାଲୁଛନ୍ତି। ରାଜା ହାତୀମାନେ, ଭଙ୍ଗ ଦନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନରେ, ହଂସ ଓ ଚକ୍ରବାକମାନେ ଭୟଭୀତ, ପଦ୍ମସରୋବରର ଜଳକୁ ଆବାରେ ଆବାର ଉତ୍ତେଜିତ କରି ତୀବ୍ର ଭାବେ ପାନ କରୁଛନ୍ତି।" "ଏବେ ନଦୀମାନେ କାଦି ଶୂନ୍ୟ, ବାଳୁକାମୟ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳ, ଗାଈ ଦଳ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଓ ଜଳପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହଂସମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଅବତରଣ କରୁଛନ୍ତି। ଏବେ ନଦୀ, ଝରଣା, ପବନ, ମୟୂର ଓ ବାନରମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ଉଲ୍ଲାସ କରୁଥିଲେ—ସେମାନଙ୍କର ସବୁ ଧ୍ୱନି ନିରବ।" "ବିବିଧ ରଙ୍ଗର ସାପମାନେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚି ରହି, ଏବେ ତୀବ୍ର ଭୂଖ ଓ ଭୟଙ୍କର ବିଷରେ ଭରି, ନୂତନ ମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ ବାହାରୁଛନ୍ତି।" "ହାଁ, ସାନ୍ଧ୍ୟା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର କମ୍ପନ ଛୁଆଁ ଓ ତାରାମାଳାର ଆନନ୍ଦର ଉଦ୍ଭିଦ୍ଧିରେ ଶୋଭିତ, ଆକାଶରୁ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ପରି ଦୂରେ ଯାଉଛି। ରାତି, ଉଦିତ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ମୃଦୁ ମୁହଁ ଦେଖାଯାଉଛି, ତାରାମାଳାର ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲାଯାଇଛି, ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତିର ଶୁଭ୍ର ଚୀର ଧାରଣ କରି, ଶୁଭ୍ରବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା ନାରୀ ପରି ଚମକୁଛି।" "ପକ୍ୱ ଧାନ ଖାଇ ଆନନ୍ଦିତ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦଳ ବେଗରେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ୁଛି, ବାତାସରେ ମାଳା ପରି ଘୂରୁଛି।