ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପ୍ରଭୁ ରାଘବ ତାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସ୍ୱଚ୍ଛ ଆକାଶ, ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ମେଘ ଶୂନ୍ୟ, କୁଲି ଓ କ୍ରଞ୍ଚ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଚିତ୍କାରରେ ମୁଖରିତ, ଦେଖି ସେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଳାରେ ଶୋଭିତ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରେ ବସି, ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମନ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଗଲା। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଯୁବତୀ ଆଶ୍ରମରେ କୁଲି ଓ କ୍ରଞ୍ଚର ଧ୍ୱନିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଏବେ ମୋ ଛଡ଼ା ସେ କିପରି ଖୁସି ମାନେଉଛି? ସୁନ୍ଦର ଓ ସ୍ଫଟିକ ଦୃମମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଫୁଲିଯାଇଛନ୍ତି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୋତେ ନ ଦେଖି, ସେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ଯିଏ ତାଙ୍କର ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ହଂସମାନଙ୍କର ମୃଦୁ ଧ୍ୱନିରେ ପ୍ରତିଦିନ ଜାଗୁଥିଲେ, ସେ ସୁନ୍ଦରାଙ୍କୁ ଏବେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ମିଳୁଛି? ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କର ସାଥୀ ସହିତ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଏହି ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, କମଳ ନୟନୀ ସୀତା କେମିତି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ମୁଁ ଯଦିଓ ସରୋବର, ନଦୀ, କୂଆ, ଅଟବୀ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଭିତରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଯାଉଛି, ତଥାପି ଏହି ମୃଗନୟନୀ ସୀତା ଛଡ଼ା ଆଜି କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମୋତେ ମିଳୁନାହିଁ। ସ୍ନିଗ୍ଧ ଓ କମଳ ଭଳି କ୍ଷୁଦ୍ର ଶରୀର ଥିବା ସୀତା, ମୋ ଛଡ଼ା ଦୂରେ ଥିବାରୁ, ଶରତ୍କାଳୀନ ପବନ ଭଳି ଅବିରତ କାମନା ତାଙ୍କୁ ବ୍ୟାକୁଳ କରୁଥିବ। ଏପରି ଭାବରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ, ଜଳପିପାସି ମୃଗ କିମ୍ବା ପକ୍ଷୀ ଭଳି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଜଳକୁ ଆଶା କରୁଥିବା ପରି, ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଲିନ ଥିବା ବେଳେ, ଫଳ ଶୋଧିବା ପାଇଁ ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ, ଶ୍ରୀଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଓ ଦେଉଁ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ୟପଟେ ମୁହଁ ଦେଇ ବସିଥିବା ଦେଖିଲେ। ତିନି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ବିହ୍ୱଳ ଓ ଅଚେତନ ଭାବେ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାକି ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖି, ସଉମିତ୍ରି ଅତି ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି କହିଲେ—“ମହାନୁଭାବ, କାହିଁକି ଆପଣ ଏପରି ମନୋବାସନାରେ ଅପନତ ହେଉଛନ୍ତି? କାହିଁକି ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଅବମାନ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି? ଲଜ୍ଜା ଯେଉଁଠି ଧ୍ୟାନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେଠି ଶମ ଏହାକୁ ପଛକୁ ଫେରାଏନାହିଁ କି? କାର୍ଯ୍ୟରେ ଚେଷ୍ଟା, ମନର ସ୍ଥିରତା, ଯଥାସମୟର ଉପଯୁକ୍ତତା, ସମର୍ଥ ସାଥୀମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଅଟୁଟ ସାହସ, ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପ୍ରଚେଷ୍ଟା ଉପରେ ଆପଣ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଭାଇ। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜନକନନୀ ଜାନକୀ ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷା ତଳେ ଅନ୍ୟ କେହି ନେଇଯିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେପରି ଜ୍ୱାଳାନଳ ନିକଟକୁ କେହି ଯାଇ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପୁଡ଼ିଯାନ୍ତି।” ଏପରି ଅଟୁଟ ଧୃତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଇ କହିଲେ—“ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ, କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଭାବି ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିବା ଦରକାର; କିନ୍ତୁ, ରାଜନ୍ୟ, ବିରାଟ୍ ପ୍ରତାପର ଫଳ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହଁ।" ଏପରି କହି, ରାମଙ୍କ ମନ ପୁନି ମୈଥିଲୀ କମଳନୟନୀ ସୀତା ଉପରେ ଗଲା, ତାଙ୍କର ଶୁଷ୍କ ଅଠିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଇନ୍ଦ୍ର ଭୂମିକୁ ପାଣି ଦେଇ, ଫସଲ ଉପଜାଇ, ତାଙ୍କ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ସ୍ଥିର ହୋଇଛନ୍ତି। ମେଘମାନେ, ଗଭୀର ଗର୍ଜନ ସହ, ପର୍ବତ ଓ ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ଆଗ୍ରଣୀତ୍ୱ ରେ, ତାଙ୍କର ଜଳ ବର୍ଷାଇ ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ନୀଳ କମଳ ଭଳି କଳା ମେଘମାନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଅନ୍ଧକାର କରି, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ମଦ ଛାଡ଼ିଥିବା ହାତୀମାନଙ୍କ ପରି ଲାଗୁଛନ୍ତି। ଜଳରେ ଭରିଥିବା, କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର, ବର୍ଷାଘଟା ଏବେ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଏବେ ମେଘ, ହାତୀ, ମୟୂର ଓ ଝରଣାର ଗର୍ଜନ ଅଚାନକ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ପର୍ବତମାନେ, ଭାରି ବର୍ଷାରେ ଧୋଇ ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ଚନ୍ଦ୍ରମାର ରଶ୍ମିରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି। ଏବେ ଶରତ୍କାଳ ଆସିଛି, ସପ୍ତଛଦ ବୃକ୍ଷର ଶାଖାରେ, ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ, ଓ ହାତୀମାନଙ୍କ ମନୋହର ଚଳନରେ ତାଙ୍କର ଶୋଭା ବିଭାଗ କରିଛି। ଶରତ୍କାଳର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ ଶ୍ରୀ, ଅନେକ ଆଧାର ଉପରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ବିଶେଷତଃ ଦିନକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଉତ୍ଥିତ ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀରେ ଅଧିକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇଛି। ସୁନ୍ଦର ଓ ପ୍ରସ୍ତୃତ ପର ହଂସମାନେ, କାମଦେବଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ପଦ୍ମର ରେଣୁରେ ଲପେଟାଯାଇ, ବଡ଼ ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ସହ ମହାନଦୀର ବାଲୁକା ଚରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ଅନେକ ରୂପରେ ଶ୍ରୀର ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଉଛି—ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଗର୍ବିତ ଗୋମାନ୍ୟର ଝୁଣ୍ଡରେ, ଓ ପ୍ରବାହମାନ ନଦୀର ସ୍ଫଟିକ ଜଳରେ। ଏବେ ଆକାଶ ମେଘଶୂନ୍ୟ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ମୟୂରମାନେ ତାଙ୍କର ମଣିମାଳା ପଙ୍ଖ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ମୟୂରୀମାନେ ନିଜ ମଧୁର ସ୍ୱର ଅବସାନ କରି, ପୂର୍ବ ଶୋଭା ହରାଇ, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହୋଇ ଉତ୍ସବ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ବନ ଗୁହାମାନେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରଙ୍ଗର ସୁନ୍ଦର ଗଛର ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଯେଉଁଠାରେ ଶାଖାମାନେ ଅଧିକ ଫୁଲର ଭାରରେ ନମିଛି, ମୃଦୁ ଓ ମନୋହର ଗନ୍ଧ ବିକୀରଣ କରୁଛି। ଆଜି ଅରଣ୍ୟରେ, ସ୍ନେହମୟୀ ସାଥୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା, ପଦ୍ମପୁଷ୍କରିଣୀ ପ୍ରେମୀ, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ, ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଶୋଭିତ ସ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନେ ଧୀର ଚଳନ କରୁଛନ୍ତି। ଆକାଶ ଏବେ ସ୍ଫଟିକ ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଶୁଧ୍ଧ, ନଦୀମାନେ କମ୍ ଜଳ ବହାଉଛନ୍ତି, ନୀଳ କମଳର ଗନ୍ଧରେ ଶୀତଳ ପବନ ବହୁଛି, ଓ ଦିଗମାନେ ଅନ୍ଧକାର ଛାଡ଼ି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୋଇଯାଇଛି। ଭୂମି ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପରେ ମାଟି ଶୁଖି ଯାଇଛି, ଘନ ଧୂଳି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ବସିଯାଇଛି, ଏହା ଏବେ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ୟମ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ। ବୃଷମାନେ ଶରତ୍କାଳର ଗୁଣରେ ଉତ୍ସାହିତ, ଧୂଳିରେ ଢାକା ଶରୀର, ମଦୋନ୍ମତ୍ତ ଓ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତୀକ୍ଷାରେ, ଗାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗର୍ଜନ କରୁଛନ୍ତି।