ସୁଗ୍ରୀବ ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୋଗରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇଯିବା, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତାଙ୍କ ହରାଇଯିବା ଓ ଅନେକ ସମୟ ବିତିଯିବା ଦେଖି ରାମ ଦୁଃଖରେ ଏତେ ଅତିଭାରିତ ହେଲେ ଯେ, ସେ ନିରାଶାରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ସ୍ଥିର ହେଲେ ଏବଂ ମନେ ମନେ ସ୍ନେହମୟୀ ଭାବରେ ହୃଦୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶ, ମେଘ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ବିହୀନ ଯାହା କ୍ରଞ୍ଚ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀଙ୍କର କୁହୁକି ଧ୍ୱନିରେ ଗୁଞ୍ଜିଉଛି, ଦେଖି ରାମ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ ବିଳାପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଳାରେ ଶୋଭିତ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ବସି, ଶରଦ୍ ଆକାଶ ଦେଖି ତାଙ୍କର ମନ ସୀତାଙ୍କୁ ଉପରେ ଗଲା। ଯେଉଁଠାରେ ଏକଦା ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଆଶ୍ରମରେ କ୍ରଞ୍ଚ ଓ ସାରସଙ୍କ ଧ୍ୱନିରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ଏବେ ସେ କେମିତି ମୋ ବିନା ଖୁସି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ସୁନ୍ଦର ଓ ପବିତ୍ର ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ବୃକ୍ଷମାନେ ଯେଉଁଠି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଚମକୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେ ମୋତେ ଦେଖିପାରୁନାହାନ୍ତି, କିପରି ଖୁସି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ଯିଏ ଏକଦା ରମ୍ୟ ସ୍ୱରରେ ହଂସଙ୍କ ମୃଦୁ ଡାକରେ ଜାଗିଉଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ସାଙ୍ଗମାନେ ସହିତ ଡାକୁଛନ୍ତି, ଏହି ଧ୍ୱନି ଶୁଣି ଲୋଟସ୍ ପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସୀତା କେମିତି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ମୁଁ ଝିଲିକ, ନଦୀ, କୂଆ, ଅଟବୀ, ଅରଣ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛି, ତଥାପି ଏହି ମୃଗନୟନା ସୀତା ବିନା ଆଜି ମୋର କୌଣସି ଖୁସି ନାହିଁ। ସମ୍ଭବତଃ ମୋ ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ତାଙ୍କର ସ୍କନ୍ଦଳ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା, ଶରଦ୍ ବାତାସ ସମ ଅବିରତ କାମନା ଦୂରେ ଅଛିଥିବା ସେଇ ଦୀପ୍ତିମୟୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପୀଡ଼ା ଦେଉଛି। ଏଭଳି ଭାବରେ ରାମ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଳ ଆଶାରେ ବିଲାପ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ମୃଗ ସମ ହେଇ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଫଳ ଖୋଜିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିବା ସମୟରେ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭାଇଁଙ୍କୁ ମୁଖ ଘୁଞ୍ଚାଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ଏହି ଅପାର ଦୁଃଖରେ ଅଭିଭୂତ ଏବଂ ଅରଣ୍ୟରେ ଏକାକୀ ଅସ୍ତିର ଭାଇଁକୁ ଦେଖି ସୌମିତ୍ରି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ି, ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ, “ହେ ଧୀର, କାହିଁକି ଆପଣ ଏଭଳି କାମନାରେ ଅନୁଗତ ହେଉଛନ୍ତି? କାହିଁକି ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ହାରି ନେଉଛନ୍ତି? ଲଜ୍ଜା ଯେଉଁଠି ଆପଣଙ୍କର ଧ୍ୟାନକୁ ବାନ୍ଧି ଦେଉଛି, ସେଠି ଶମ କାହିଁକି ଆସି ନିଜର ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରୁନାହିଁ? ଆପଣଙ୍କର ଉଦ୍ୟମକୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗାନ୍ତୁ, ମନକୁ ସ୍ଥିର କରନ୍ତୁ, ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ, ସହଯୋଗୀ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା ରଖନ୍ତୁ, ଅଚଳ ଶୌର୍ୟ ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଭାଇଁ। ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜନକୀ ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ କେହି ସହଜରେ ତାଙ୍କୁ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଅଗ୍ନି ସମ୍ନିଧିକୁ ଯାଇ ଅଜାହ୍ନ ରହିପାରିବେ ନାହିଁ।" ଏପରି ଅବିଚଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ବାଣୀ ଚରିତ୍ର, ଉପକାର, ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ପ୍ରଭାବିତ। ରାମ କହିଲେ, “ନିଶ୍ଚୟ, କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଚିନ୍ତା କରି କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ, ଏ ରାଜନ୍ୟ, ବିପୁଳ ଓ ଦୁର୍ଜୟ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।" ଏହାପରେ ରାମ, ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ନୟନ ଥିବା ମୈଥିଲୀକୁ ମନେ କରି, ତାଙ୍କ ଶୁଷ୍କ ଓଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଇନ୍ଦ୍ର, ପୃଥିବୀକୁ ପାଣି ଦେଇ, ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ କରିବା ପରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସାର୍ଥକ କରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି। ମେଘମାନେ ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନା କରି, ପର୍ବତ ଓ ବୃକ୍ଷମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇ, ନିଜର ପାଣି ହରାଇ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ନୀଳ କମଳ ଭଳି ଅନ୍ଧକାର ମେଘମାନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଅନ୍ଧକାର କରିଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଏବେ ସେମାନେ ମଦ ଛାଡ଼ିଥିବା ହାତୀ ସମ୍ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ମେଘମାନେ କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ଗନ୍ଧ ଭରିଥିବା ଜଳ ବର୍ଷା କରି ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମେଘ, ହାତୀ, ମୟୂର ଓ ଝରଣାର ଗର୍ଜନା ଏବେ ଅଚାନକ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି। ଭାରୀ ବର୍ଷାରେ ଧୋଇଯାଇଥିବା ପର୍ବତ ଶିଖରମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ନୂତନ ଅଭ୍ୟଞ୍ଜନ ଲାଗିଥିବା ଭଳି ଚମକୁଛନ୍ତି। ଏବେ ଶରଦ ଋତୁ ଆସିଛି, ସପ୍ତଛଦ ବୃକ୍ଷର ଶାଖା, ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ହାତୀମାନଙ୍କର ଖେଳନା ଚଳନାରେ ତାହାର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି। ଶରଦ୍ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଏବେ ଅନେକ ରୂପରେ ଚମକୁଛି, ବିଭିନ୍ନ ଆଧାରରେ ତାହା ରହିଛି, ବିଶେଷତଃ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ଜାଗ୍ରତ ପଦ୍ମ ସରୋବରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରମ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି। ସୁନ୍ଦର, ବିସ୍ତୃତ ପଖ ଥିବା ହଂସମାନେ, ଯେଉଁମାନେ କାମଦେବଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ପଦ୍ମର ରେଣୁ ଲଗିଥିବା ଦେହରେ, ଚକ୍ରବାକ ସହିତ ବଡ଼ ନଦୀର ବାଲୁକା ଚରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି। ହାତୀମାନେ ମଦରେ ଉତ୍ସାହିତ, ଗବୟ ଝୁଣ୍ଡ, ଏବଂ ପ୍ରବାହମାନ ନଦୀର ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳରେ ଅନେକ ରୂପର ଶ୍ରୀ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏବେ ମେଘ ନଥିବା ଆକାଶ ଓ ମୟୂରମାନେ ତାଙ୍କର ଚମକଦାର ପଖ ଝଡ଼ି ଦେଇଥିବା ଅରଣ୍ୟ ଦେଖି, ମୟୂରୀମାନେ ନିଜର ପୂର୍ବ ରୂପ ହରାଇ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଧ୍ୟାନରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଉତ୍ସବ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି। ବନବିଥିକା ଗୋଲାପୀ ଓ ସୁନ୍ଦର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ହଳଦିଆ ଫୁଲ ଫୁଟିଥିବା ଗଛମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଇଛି। ଆଜି ଅରଣ୍ୟରେ ମଦରେ ମଦାନ୍ନ, ଜଳପ୍ରିୟ, ଫୁଲ ଗନ୍ଧରେ ମନ୍ମତ, ନାରୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନେ ଧୀର ଚଳନା କରୁଛନ୍ତି। ଆକାଶ ଏବେ ପ୍ରକାଶମାନ ଏବଂ ଶସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧୋଇ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଭଳି ସ୍ପଷ୍ଟ; ନଦୀମାନେ ଅଳ୍ପ ଜଳ ସହିତ ବହୁଛି; ନୀଳ କମଳ ଗନ୍ଧର ଶୀତଳ ବାୟୁ ବହୁଛି; ଦିଗମାନେ ଅନ୍ଧକାର ହୀନ ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ପୃଥିବୀ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ କାଦୁ ଶୁଖିଯାଇଛି, ଘନ ଧୂଳି ବସିଯାଇଛି, ଏବଂ ଏହି ସମୟ ବିରୋଧୀ ରାଜାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।