ଶରତ୍ ଋତୁର ଏକ ରାତି, ଅକଳୁଷ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆକାଶକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିଲା। ରାମ ଦେଖିଲେ ଆକାଶ ଫିକା, ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶରତ୍ ରାତି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଲିପ୍ତ। ସୁଗ୍ରୀବ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ, ଜନକନନ୍ଦନୀ ହରାଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ସମୟ ବିତିଯାଇଛି, ଏହା ଦେଖି ରାମ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଇ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଗଲେ। କିଛି ଖଣ୍ଡ ପରେ ଚେତନାରେ ଆସି, ଜ୍ଞାନୀ ରାଘବ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭାବିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ଚିତ୍ତାକାଶ ଦେଖି, ଯେଉଁଥିରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ମେଘ ନାହିଁ, କଙ୍କ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ରାମ ବିଦାରଣ ଶବ୍ଦରେ ବିଲାପ କଲେ। ସୁନା ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ବସି, ଶରତ୍ ଆକାଶ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମନ ପ୍ରିୟା ସୀତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା। ଯେଉଁଠି ସୀତା ଆଶ୍ରମରେ କଙ୍କ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀର ଶବ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଏବେ ମୋ ନାହିଁ, କିପରି ସେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି? ସୁନା ପରି ତେଜ ମାନ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ବୃକ୍ଷ ଫୁଲିଛି, ଏହା ଦେଖି ସୀତା କିପରି ଆନନ୍ଦିତ ହେବେ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ନାହିଁ? ସେ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ହଂସ ପକ୍ଷୀର ମୃଦୁ ଡାକକୁ ଶୁଣି ଉଠୁଥିଲେ, ଏବେ ସେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ଶୁଣି, ମହାକମଳ ଦୃଷ୍ଟି ସୀତା କିପରି ଅଛନ୍ତି? ମୁଁ ଝିଲି, ନଦୀ, ଆଉ ଜଙ୍ଗଲ ଭ୍ରମଣ କରିଲି, ତଥାପି ମୋ ହରିଣ ଦୃଷ୍ଟି ସୀତା ଛଡ଼ା ଆଜି ମୁଁ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ। ସମ୍ଭବତଃ, ମୋଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ତାଙ୍କ ନରମ ସ୍ୱଭାବରୁ, ଶରତ୍ ପବନ ପରି ଅବିରାମ ଆଶା ଦୂରରେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗିତ କରୁଛି। ଏଭଳି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାମ, ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ହରିଣ ପରି ଜଳ ଅଭିଳାଷାରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପଲାପ କରିବା ପରି ବିଲାପ କଲେ। ଏପରେ, ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଶ୍ରେଣୀରେ ଫଳ ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶ୍ରୀମୟ, ତାଙ୍କ ଭାଇଁ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାଇଁ ଅସହ୍ୟ ବିଷାଦରେ, ଏକା ଜଙ୍ଗଲରେ ଅସ୍ତିର ଦେଖି, ସୌମିତ୍ରି ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଦୁଃଖିତ ରାମଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର କଥା କହିଲେ: “ଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାହିଁକି ଆପଣ ଅଭିଲାଷାରେ ନିଜକୁ ଦେଇଛନ୍ତି? ନିଜ ଶକ୍ତିର ହାର ଅପନେ କାହିଁକି ଭଲିଛନ୍ତି? ଲଜ୍ଜା ଯେଉଁଠି ଧ୍ୟାନକୁ ରେକେ, ଶିଷ୍ଟାଚାର କାହିଁକି ଏହାକୁ ଫେରାଇ ଦେଉନାହିଁ?” “ଆପଣ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ଶାନ୍ତି, ସମୟ, ସାଥୀମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଅଟୁଟ ସାହସ ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର କାରଣରେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତୁ, ଭାଇଁ। ଏ ନରପତି, ଜନକୀ ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ, ଅନ୍ୟ କିଏ ତାଙ୍କୁ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଅଗ୍ନି ପାଖକୁ ଯାଇ ଅନ୍ଧା ହେବା ପରି ଅନ୍ୟ କିଏ ତାଙ୍କୁ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ।” ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଅଜୟ ରାମ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର, ଉପକାରୀ, ନୀତିମୟ ଓ ଧର୍ମପରାୟଣ କଥା କହିଲେ: “ନିଶ୍ଚୟ, କି କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଭାବିବା ଏବଂ ଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର; କିନ୍ତୁ, ରାଜକୁମାର, ବିରାଟ୍ ପ୍ରତାପର ଫଳ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ତାପରେ, କମଳଦୃଷ୍ଟି ମୈଥିଲୀକୁ ଭାବି, ରାମ ତାଙ୍କ ଶୁଷ୍କ ଓଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଇନ୍ଦ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଜଳ ଦେଇ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ମେଘ, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି, ପାହାଡ଼ ଓ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ କରି, ତାଙ୍କ ଜଳ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛନ୍ତି। ନୀଳ କମଳ ପତ୍ର ପରି ଧୂସର ମେଘ ଦଶ ଦିଶାକୁ ଅନ୍ଧାରା କରିଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଶମିତ, ମଦ ଛାଡ଼ିଥିବା ହାତୀ ପରି। ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶୀଘ୍ର ଏବଂ କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ଘ୍ରାଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷାବାତ୍ୟା ଶମିତ ହୋଇଛି, ସାନ୍ତ୍ୱନାମୟ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମେଘ, ହାତୀ, ମୟୂର ଏବଂ ଝରଣାର ଶବ୍ଦ ହଠାତ୍ ନିରବ ହୋଇଗଲା। ପାହାଡ଼ ତୀର ଭାରୀ ବର୍ଷାରେ ଧୋଇଯାଇ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏବେ ଶରତ୍ ଆସିଛି, ସପ୍ତଚ୍ଛଦ ବୃକ୍ଷର ଶାଖା, ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳରେ ତାହାର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ବିଭକ୍ତ। ଶ୍ରୀର ଶରତ୍ ଗୁଣରେ ଭୂଷିତ, ଅନେକ ଆଧାରରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଚମକୁଛି, ବିଶେଷ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ଜାଗ୍ରତ କମଳପୋଖରୀରେ ତାହା ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ସୁନ୍ଦର ଉତ୍ତଳ ପଖ ଥିବା ହଂସ, କାମଦେବ ପ୍ରିୟ ଏବଂ କମଳର ରେଣୁରେ ଲିପ୍ତ, ଚକ୍ରବାକ ସହ ମହାନଦୀର ବାଳୁକା ତୀରରେ ଆସି ଖେଳୁଛନ୍ତି। ଅନେକ ରୂପରେ ତେଜ ଦେଖାଯାଉଛି: ମଦ ଭରା ହାତୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଗୋବଳ ମଣ୍ଡଳରେ ଏବଂ ପ୍ରବାହିତ ନଦୀର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜଳରେ। ଏବେ ଆକାଶ ମେଘ ଶୂନ୍ୟ, ଜଙ୍ଗଲରେ ମୟୂର ନିଜ ମଣି ଦ୍ୱାରା ଭୂଷିତ ପର ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ମୟୂରୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଶବ୍ଦ ଛାଡ଼ି ଏବଂ ପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଅପହୃତ, ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ ହୋଇ ଉତ୍ସବ ଛାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି। ଅରଣ୍ୟ ଗୁଚ୍ଛ ଶୁନା-ହଳଦୀ ରଙ୍ଗରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଶାଖା ଅଧିକ ଫୁଲର ଭାରରେ ନମିଛି, ମାନ୍ୟ ମୃଦୁ ଘ୍ରାଣ ଦେଉଛି। ଆଜି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସାଥୀମାନଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ, କମଳପୋଖରୀ ପ୍ରିୟ, ମଦ ଭରା ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଉତ୍ସୁକ, ଫୁଲର ଘ୍ରାଣରେ ଶରୀର ଲିପ୍ତ, ଜଙ୍ଗଲରେ ଶାନ୍ତ ଚଳାଚଳ କରୁଛନ୍ତି। ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଧୋଇଯାଇଥିବା ପରି; ନଦୀରେ ଅଳ୍ପ ଜଳ, ଶୀତଳ ପବନ ନୀଳ କମଳର ଘ୍ରାଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ; ଦିଶା ଅନ୍ଧାରା ଛାଡ଼ି ଚମକୁଛି। ପୃଥିବୀ, ମାଟି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଶୁଷ୍କ, ଭାରି ଧୂଳି ଲମ୍ବା ସମୟ ଶମିତ, ଏବେ ଶତ୍ରୁ ରାଜାମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ତୟାରି—ଏହି ସମୟ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର। ବଳିଷ୍ଠ ବଳଦମାନେ, ଶରତ୍ ଗୁଣରେ ଅନ୍ଦୁଳିତ, ଶରୀର ଧୂଳି ରେ ଲିପ୍ତ, ମଦ ଭରା ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ, ଗାଁ ମଧ୍ୟରେ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରୁଛନ୍ତି। ଏକ ହାତୀନୀ, ଗଭୀର ଆଶା ଓ ଗଭୀର ପ୍ରେମରେ ଲିନ, ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲି, ମଦ ଭରା ହାତୀ ପତିକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛି, ତାଙ୍କୁ ଚାରିପାଖରେ ଘେରି ରଖିଛି। ମୟୂରମାନେ, ନିଜ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୂଷିତ ପର ଛାଡ଼ି ନଦୀତୀରକୁ ଆସି, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାଶାରେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି, କଙ୍କ ଦଳ ଦ୍ୱାରା ତିରସ୍କୃତ ପରି।