ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେଖି ରାମଚନ୍ଦ୍ର କହିଲେ, "ହେ ନିର୍ମଳ ସୁଗ୍ରୀବ, ଏଠାରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଅପରାଜେୟ ବାନରମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି । ଏହି ବିରାଟ ସେନାକୁ ନିୟମିତ କରିବା ପାଇଁ କିଏ କ’ଣ କରିବେ, କେଉଁଠାରୁ କ’ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେବ—ସେଥିପାଇଁ ଆପଣ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ ।" ରାମଙ୍କ ଏହି ସମୟୋପଯୁକ୍ତ ଓ ଉଚିତ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସୁଗ୍ରୀବ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୃଦୟରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଯୋଜନା କଲେ । ସେ କହିଲେ, "ମୋ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବାନରସେନା ଓ ସମସ୍ତ ଦଳନାୟକମାନେ ବିଳମ୍ବ ବିନା ସେନାର ମୁଣ୍ଡରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉନ୍ତୁ, ଏହିପରି ବ୍ୟବସ୍ଥା କର । ସେମାନେ ଯେଉଁଠି ସୀମାନ୍ତରେ ପ୍ରହରା ଦେଉଛନ୍ତି, ସେହି ଦ୍ରୁତ ଓ ଦୃଢ଼ ବାନରମାନେ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକଠା କରି ଆଣିଦିଅନ୍ତୁ । ଏବଂ ତୁମେ ନିଜେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିକଟରୁ ଦେଖ ।" ସୁଗ୍ରୀବ ଅତି ଦୃଢ଼ ଆଜ୍ଞା ଦେଇ କହିଲେ, "ଯଦି କୌଣସି ବାନର ପନ୍ଦର ଦିନ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏଠାକୁ ଆସିବ, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ; ଏହି ବିଷୟରେ କୌଣସି ବିଚାର ହେବ ନାହିଁ । ବୟସ୍କ ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ଅନୁଗାମୀ ସହ ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଦୃଢ଼ତାରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତୁ ।" ଏପରି ଆଜ୍ଞା ଦେଇ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିୟମିତ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏହିଠାରେ ତିରିଶିତମ ସର୍ଗ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ । ସୁଗ୍ରୀବ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଆକାଶରୁ ମେଘ ଅପସାରିଗଲାପରେ, ବର୍ଷାରାତ୍ରିରେ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟର ପାହାଡ଼ ଶିଖରେ ଦଢ଼ିଅଛି ରାମ—ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାରି ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ । ସେ ଦେଖୁଛନ୍ତି ଅଳ୍ପପ୍ରଭା ଆକାଶ, ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ରଙ୍ଗିଥିବା ଶରଦ୍ରାତ୍ରି । ସେ ଭାବୁଛନ୍ତି—ସୁଗ୍ରୀବ ମଜାରେ ଲିନ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ହରାଇଯାଇଛନ୍ତି, ସମୟ ବ୍ୟତୀତ ହେଉଛି; ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ରାମ ବିପୁଳ ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହରାଇ ହେଉଛନ୍ତି । କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ ହୃଦୟ ଶାନ୍ତ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଘବ ତାଙ୍କ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ବସିଥିବା ବୈଦେହୀକୁ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହି ନିର୍ମଳ ଆକାଶ, ମେଘ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶୂନ୍ୟ ଆଲୋକମୟ ହୋଇଛି, କୁଲି ଓ କରଉଁ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହା ଦେଖି ରାମ ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଛନ୍ତି । ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଶିଳାରେ ଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ ଶିଖରେ ବସି, ଶରଦ୍ରାତ୍ରି ଦେଖି, ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ପ୍ରିୟା ସୀତା ପାଖକୁ ଚାଲିଯାଏ । ସେ ଭାବୁଛନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ଏହି କୁମାରୀ ଆଗର ଆଶ୍ରମରେ କୁଲି କରଉଁର ସ୍ୱରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ସେଠି ଏବେ ମୋ ବିନା କିପରି ଖୁସି ମାନିବେ? ଏହି ସୁନ୍ଦର ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣମୟ ଫୁଲ ଦେଖି, ସେ ଯୁବତୀ ମୋ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି? ଯିଏ ମୃଦୁ ସ୍ୱରରେ ହଂସର ଡାକରେ ଜାଗୁଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଖୁସି ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହ ଡାକୁଛନ୍ତି, କମଳନୟନୀ ସୀତା ଏବେ କିପରି ଅଛନ୍ତି? ମୁଁ ଝିଲି, ନଦୀ, କୁଆଁ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚୁଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ମୃଗନୟନା ପ୍ରିୟା ବିନା ଆଜି କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ । ଶାୟଦ, ମୋରୁ ଦୂରେ ଥିବା ସେ ନାରୀ ତାଙ୍କର କ୍ଷୀଣ ଶରୀର ଓ ନିରନ୍ତର ଶରଦ୍ବାୟୁ ସମ ଅନୁରାଗ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହେଉଛନ୍ତି । ଏଭଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ରାମ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ଖୋଜୁଥିବା ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ମୃଗ ପରି, ଦୁଃଖରେ ବିଲାପ କରୁଛନ୍ତି । ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ରାମ ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକାରେ ଫଳ ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମୀଧାରୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ତାଙ୍କ ଭାଇଁକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଦେଖିଲେ । ତାଙ୍କ ସ୍ନେହମୟ ଭାଇ ଏତେ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଓ ଏକାକୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି, ଦେଖି ସୌମିତ୍ରି ଭୟ, ଦୟା ଓ ଚିନ୍ତାରେ ତ୍ୱରିତ ହେଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ଭାଇଁକୁ କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ, "ହେ ଧୀର, ଆପଣ କାହିଁକି ଏପରି ଅନୁରାଗରେ ନିଜକୁ ଛାଡ଼ିଦେଉଛନ୍ତି? ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ କାହିଁକି ଅସ୍ୱୀକାର କରୁଛନ୍ତି? ଶର୍ମା ଯେଉଁଠି ଧ୍ୟାନକୁ ରୋକିଥାଏ, ଶିଳ୍ପ ତାହାକୁ କାହିଁକି ଫେରାଇ ଦେଉନାହିଁ? କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ଚିତ୍ତକୁ ରଖନ୍ତୁ, ଧୈର୍ୟ ଧରନ୍ତୁ, ସମୟ ଉପଯୁକ୍ତ ଦେଖନ୍ତୁ, ମିତ୍ରଶକ୍ତିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତୁ, ଅଦମ୍ୟ ସାହସ ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦିଅନ୍ତୁ । ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜାନକୀ ଆପଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ରେହିଥିବା ବେଳେ, ଅନ୍ୟ କେହି ତାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଅଗ୍ନିକୁ ସମ୍ନିକଟ କରି କେହି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ ।" ଏମିତି ଅବିଚଳ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ଯାହା ଉପଦେଶ, ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ; "ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।" ପରେ, ରାମ ତାଙ୍କର କମଳନୟନୀ ମୈଥିଲୀକୁ ଭାବି, ଶୁଷ୍କ ଅଠିରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଇନ୍ଦ୍ର ଭୂମିକୁ ଜଳରେ ତୃପ୍ତ କରି କୃଷି ଉତ୍ପାଦନ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଏବେ ସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି । ମେଘମାନେ ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନା, ପର୍ବତ ଓ ବୃକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ନେତୃତ୍ୱ ମିଳି, ତାଙ୍କର ଜଳ ଝରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । ନୀଳ କମଳର ରଙ୍ଗର ମେଘମାନେ ଦଶଦିଗରେ ଅନ୍ଧକାର କରି, ଏବେ ମଦ ମୁକ୍ତ ହାତୀମାନେ ପରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ବର୍ଷାବାତ୍ୟା କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ମଧୁର ହୋଇ, ବହିଯିବା ପରେ ଏବେ ଶାନ୍ତ । ମେଘ, ହାତୀ, ମୟୂର ଓ ଜରଣାର ଗର୍ଜନା ଏବେ ଅଚାନକ ନିରବ ହୋଇଯାଇଛି । ଭାରି ବର୍ଷାରେ ଧୋଇଯିବା ପାହାଡ଼ ଶିଖରମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ନୂତନ ଅଞ୍ଜନ ଲାଗିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଛି ।" "ଏବେ ଶରତ୍କାଳ ଆସିଛି, ସପ୍ତଚ୍ଛଦ ବୃକ୍ଷର ଶାଖାରେ, ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ, ଏବଂ ଦେଵମାନ୍ୟ ହାତୀମାନଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳତାରେ ତାହାର ଶୋଭା ବିଭାଜିତ । ଶରତ୍କାଳ ର ଶୋଭା ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ, ବିଶେଷକରି ଦୂର୍ଦ୍ଦର୍ଶୀ କିରଣରେ ଜାଗୃତ ପଦ୍ମସରସରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ।