ବାନରରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ପ୍ରଭାବ ଏତେ ଅପାର ଥିଲା, ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ପୃଥିବୀ ତଳେ, ଜଳରେ କିମ୍ବା ଆକାଶରେ—କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ, କୌଣସି ବାନରଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ବାଧା ରହିଲା ନାହିଁ। ସେଠିଏ, ସମସ୍ତ ବିଜୟୀ ବାନରମାନେ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେମାନେ କିଏ କ’ଣ କରିବେ ଓ କେଉଁଠାରୁ କରିବେ, ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେବାକୁ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଉଚିତ ସମୟରେ ଓ ସୁନ୍ଦର ଭାବରେ କହିଥିବା ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମଶୀଳ ସୁଗ୍ରୀବ ଏକ ଉତ୍ତମ ଯୋଜନା ତିଆରି କଲେ। ସେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ—ମୋ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନା ଓ ସମସ୍ତ ବାନର ନାୟକମାନେ ଦେରି ନକରି, ମୋର ସେନାର ମୁହାଁରେ ଏକାଠି ହେଉନ୍ତୁ। ସୀମା ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦ୍ରୁତ ଓ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପର ବାନରମାନେ ମୋର ଆଜ୍ଞାରେ ତାଙ୍କୁ ଏକାଠି କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ତୁମେ ଏହା ପରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିକଟରୁ ଦେଖ। ଯଦି କୌଣସି ବାନର ପନ୍ଦର ଦିନ ପରେ ଏଠାରେ ଆସେ, ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ହେବ; ଏଥିରେ କୌଣସି ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଧ୍ୱନି ରହିବ ନାହିଁ। ବଡ଼ ବଡ଼ ବାନରମାନେ ତାଙ୍କ ଅନୁସରଣକାରୀ ସହିତ ମୋର ଆଜ୍ଞାକୁ ଦୃଢ଼ତାରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତୁ—ଏଭଳି ଆଦେଶ ଦେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନରମାନ୍ୟର ନାୟକ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ନିବାସକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ ତ୍ରିଂଶତ୍ତମ ସର୍ଗ ଶୁଣ। ସୁଗ୍ରୀବ ଗୃହେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ, ଆକାଶରୁ ମେଘ ଅପସାରିଗଲା। ଏହି ବର୍ଷା ଋତୁର ରାତିରେ ରାମ, ଦୁଃଖ ଓ ବିୟୋଗରେ ଦଗ୍ଧ ହେଇ, ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ। ସେ ଫିକା ଆକାଶ, ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକରେ ଭିଜିଯାଇଥିବା ଶରତ୍କାଳୀନ ରାତିକୁ ଦେଖିଲେ। ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଭୋଗରେ ଲୀନ ଦେଖି, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ହରାଇଯିବା ଓ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବ୍ୟତୀତ ହେବାର କଥା ଭାବି, ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ ହିଁ ସେ ଆତ୍ମସ୍ଥିତିକୁ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତ କରି, ପ୍ରଜ୍ଞାଶାଳୀ ରାଘବ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ମେଘ ଶୂନ୍ୟ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ, କଞ୍ଚନପତ୍ର ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ସୁଗନ୍ଧରେ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇ, କ୍ରଉଞ୍ଚ ଓ ସାରସର କୁହୁକୁହା ଶୁଣି, ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା କଣ୍ଠରେ ବିଳାପ କରିଲେ। ସୁନ୍ଦର ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଖନି ଶୋଭିତ ପର୍ବତ ଶିଖରେ ବସି, ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ମନ ପ୍ରିୟା ସୀତା ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲା। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବେ ସୀତା ଆଶ୍ରମରେ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଓ ସାରସର ଶବ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ଏବେ ସେ କିପରି ଏକାକି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଛନ୍ତି? ସୁନ୍ଦର ଦୀପ୍ତିମାନ ଗଛଗୁଡ଼ିକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଦେଖି, ମୋତେ ନ ଦେଖି ସେ କିପରି ଖୁସି ହେଉଛନ୍ତି? ସେ ଯିଏ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ହଂସର ମୃଦୁ ଶବ୍ଦରେ ଜାଗିଉଥିଲେ, ଏବେ ସେ ସୁନ୍ଦରାଙ୍ଗୀ କିପରି ଆନନ୍ଦ ପାଉଛନ୍ତି? ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ସହଯାତ୍ରୀ ସହ ଡାକୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, କମଳ ଦଳ ନୟନ ଥିବା ସୀତା ଏବେ କିପରି ଅଛନ୍ତି? ମୁଁ ଏଠି ହିଲା, ଝରଣା, ନଦୀ, କୁଆଁ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ପ୍ରାନ୍ତର ଦେଖି ଘୁରୁଛି, ତଥାପି ମୋର ହରିଣୀନୟନୀ ସୀତା ବିନା ଆଜି ମୋତେ କୌଣସି ସୁଖ ମିଳୁନାହିଁ। ସମ୍ଭବତଃ, ମୋରୁ ବିୟୋଗ ଓ ତାଙ୍କ ସୁକୁମାରତା କାରଣରୁ, ଶରତ୍ ପବନ ପରି ଅବିରତ କାମବିକାର ସେ ଦୂରବର୍ତ୍ତୀ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହିଳାକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଏଭଳି ଭାବେ, ମହାପୁରୁଷ ରାମ ଦେବ, ପକ୍ଷୀ ବା ହରିଣ ପରି ଜଳର ଆଶା କରୁଥିବା ପ୍ରକାର, ଦେବାଦିଦେବଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରି ବିଳାପ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗରେ ଫଳ ଖୋଜୁଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଅନ୍ୟଦିଗକୁ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚିଥିବା ଦେଖିଲେ। ମହାନ ମନୋବୃତ୍ତିର ଭାଇ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ଓ ଏକାକି ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, ସଉମିତ୍ରି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଏଗିଯାଇ, ଦୁଃଖିତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ— "ହେ ଆର୍ୟ, ଆପଣ କାହିଁକି ଏପରି କାମନାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛନ୍ତି? ନିଜ ଶକ୍ତିର ହାର ମାନିବାକୁ କାହିଁକି ଦେଉଛନ୍ତି? ଲଜ୍ଜା ଯେଉଁଠାରେ ଧ୍ୟାନକୁ ରୋକିଥାଏ, ଏଠାରେ ନିୟମ କାହିଁକି ଆପଣଙ୍କୁ ରୋକୁନାହିଁ? ଆପଣ ନିଜ ପ୍ରୟାସକୁ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମନର ସ୍ଥିରତାରେ, ଉଚିତ ସମୟ ଓ ମିତ୍ରଶକ୍ତିରେ, ଅଚଳ ସାହସ ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର କାରଣରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ କରନ୍ତୁ, ଭାଇ। ହେ ନରପତି, ଆପଣଙ୍କ ସୁରକ୍ଷାରେ ଥିବା ଜାନକୀକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ସହଜରେ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଦାହ୍ୟ ଅଗ୍ନିକୁ କେହି ସ୍ପର୍ଶ କରି ଅଖୁଣ୍ଡ ରହିପାରିନାହିଁ।" ଏପରି ଅଚଳ ଓ ଅଜୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—ଏହି କଥା ଚରିତ୍ର, ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଓ ଶୁଭ—"ନିଶ୍ଚୟ, କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଭାବିବା ଓ ଉଚିତ ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବା ଦରକାର; କିନ୍ତୁ, ରାଜନ୍ୟ, ବିପୁଳ ଓ ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମର ଫଳକୁ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" ଏପରି ମୈଥିଳୀଙ୍କୁ ଭାବି, କମଳ ଦଳ ନୟନ ଥିବା ସୀତା ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ରାମ ଶୁଷ୍କ ଓଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଇନ୍ଦ୍ର ଧରାକୁ ଜଳରେ ପୂରଣ କରି, ଫସଲ ଉପଜାଇ, ଏବେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି। ମେଘମାନେ, ପର୍ବତ ଓ ଗଛର ନେତୃତ୍ୱରେ, ଗମ୍ଭୀର ଗର୍ଜନା କରି ଜଳ ବର୍ଷାଇ, ଏବେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। ନୀଳ କମଳ ପତ୍ର ପରି ଗାଢ଼ ମେଘମାନେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଅନ୍ଧାର କରିଦେଇ, ଶକ୍ତି ଖର୍ଚ୍ଚି, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ମାନେ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ବର୍ଷା ଋତୁର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିମ୍ନ ଓ ଗନ୍ଧ ଆତ୍ମକ କୁଟଜ ଓ ଅର୍ଜୁନ ଫୁଲର ଗନ୍ଧରେ ଭରିଥିବା ବର୍ଷା ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଇଛି। ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମେଘ, ହାତୀ, ମୟୂର ଓ ଝରଣାର ଗର୍ଜନା ଏଉଁଠି ଏକାଉଁଥିରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ଭାରି ବର୍ଷାରେ ଧୋଇଯିବା ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣରେ ନୂତନ ଅଙ୍ଗରାଗ ପିନ୍ଧିଥିବା ପରି ଅପୂର୍ବ ଚମକୁଛି। ଏବେ ଶରତ୍ ଋତୁ ଆସିଛି, ସପ୍ତଛଦ ଗଛର ଶାଖା, ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଚମକ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହାତୀମାନଙ୍କର ଚଞ୍ଚଳତାରେ ଏହି ଋତୁର ଶୋଭା ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି। ଅପୂର୍ବ ଭାଗ୍ୟର ଶୋଭା ଏହି ଶରତ୍ ଋତୁର ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଚମକୁଛି, ବିଶେଷ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ଜାଗ୍ରତ ହୋଇଥିବା ପଦ୍ମସରୋବରରେ ଅତି ଦୀପ୍ତିମାନ।