ବନରାଜ ମଧ୍ୟରେ ବନରାଜ ମହାରାଜ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଏକ ଦୂତ ଆଗ୍ରହ କରି ଗହୀର ସ୍ୱରରେ କହିଲେ—“ରାଘବ ତୁମ ଜନ୍ମର ଉନ୍ନତିର କାରଣ, ଦୀର୍ଘ ସମୟର ନିକଟତମ ବନ୍ଧୁ, ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁଣର ଧାରୀ। ସେ ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ ପୂର୍ବରୁ କରିଛି, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ। ମହାବଳୀ ମନ୍ଦିର ମହାରାଜ, ତୁମେ ମାକାଡ଼ା ମୁଖ୍ୟମନ୍ଦିରଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦେଉ। କାରଣ, ଆଦେଶ ଦିଆଯାଇଲା ପରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଶେଷ ହୁଏ, ଆଦେଶ ନ ଦିଆଯାଇଲେ କିଛି ହୁଏ ନାହିଁ। ଅନ୍ୟେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ କି କରିବେ ନାହିଁ, ତୁମେ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର ବ୍ୟକ୍ତି; ଏହିପରି ତୁମେ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦାନ ଦେବାବେଳେ ରାଜ୍ୟ ଦେଇବେ କି ଜୀବନ ଦେଇବେ, ଏହା ଅପେକ୍ଷା କଣ? ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅତିବାହୁଦ୍ଧ ମାକାଡ଼ା ଓ ଭାଲୁର ମହାରାଜ, ଦଶରଥପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ଆଦେଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ ଅପେକ୍ଷା କାହିଁକି? ଦଶରଥପୁତ୍ର ତାଙ୍କ ଧନୁର ଶରରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ନାଗମାନ୍ୟଙ୍କୁ ବି ଦମନ କରିପାରିବେ; ତଥାପି ସେ ତୁମ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିକୁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଦେଇ ମହାଉପକାର କରିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ତୁମେ ଭୂମି ଓ ଆକାଶରେ ଭାଇଦେହୀଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ମାରୁତ, ଯକ୍ଷ ବି ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ—ତେବେ ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ କଣ? ଏହିପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ତୁମ ପାଇଁ କରିଥିବାରୁ, ତୁମେ ଏବେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ କରିବା ଉଚିତ। ତୁମ ଆଦେଶରେ, ମାକାଡ଼ାମାନେ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଆକାଶରେ କୌଣସି ବାଧା ଦେଉନାହିଁ। ଏହିପରି, କିଏ କଣ କରିବ ଓ କେଉଁଠୁ କରିବ ଆଦେଶ ଦିଅ, କାରଣ ତୁମ ପାଖରେ ଅସଂଖ୍ୟ, ଅଜୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାକାଡ଼ାମାନେ ଦଣ୍ଡିଛନ୍ତି।” ଏହି ଯଥାସମୟର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ସୁଗ୍ରୀବ ନୀତିଶୀଳ ଭାବରେ ଏକ ଉତ୍ତମ ଯୋଜନା ତିଆରି କଲେ। ସେ ଆଦେଶ ଦେଲେ—“ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନା ଓ ସମସ୍ତ ଦଳପତିମାନେ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଆଗରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉ। ସେମାନେ ସୀମାରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ତୁରନ୍ତ ଓ ଦୃଢ଼ ମାକାଡ଼ାମାନେ ମୋ ଆଦେଶରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକଠା କରନ୍ତୁ; ଏବଂ ତୁମେ ନିଜେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିକଟରୁ ଦେଖନ୍ତୁ। କୌଣସି ମାକାଡ଼ା ଯଦି ପନ୍ଦର ଦିନ ପରେ ଆସିବେ, ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ; ଏଥିରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ। ବୟସ୍କ ମାକାଡ଼ାମାନେ ତାଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ ସହିତ ମୋ ଆଦେଶକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି ଆସନ୍ତୁ।” ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାକାଡ଼ାମାନେ ଆଦେଶ ସ୍ଥାପନ କରି ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ ତ୍ରିଶତ ଅଧ୍ୟାୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୁଗ୍ରୀବ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ଆକାଶରୁ ବଦଳ ହଟିଯିବାରେ, ଶରତ୍କାଳୀନ ରାତିରେ ରାମ ଦୃଢ଼ ଦୁଃଖ ଓ ଅପେକ୍ଷାରେ ତଳାପଡ଼ି ଦଃଖିତ ହେଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ—ନିର୍ମଳ ଆକାଶ, ଚନ୍ଦ୍ରର ଶୁଭ୍ର ଦିପ୍ତି, ଶରତ୍ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣର ଅଭିଷେକ। ସୁଗ୍ରୀବ ସୋଂଗରେ ଆନନ୍ଦରେ ଲିନ୍, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ହରାଯିବା, ଏବଂ ସମୟ ଅତିକ୍ରମିତ—ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ହେଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଅତିବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ରାଘବ ନିଜ ଚେତନା ଫେରିଲେ, ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ଭାଇଦେହୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଆକାଶ ନିର୍ମଳ, ମେଘ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ନାହିଁ, କୁଲି ଓ ସାରସଙ୍କ ଚିତ୍କାରରେ ଆକାଶ ଗଞ୍ଜିଉଛି—ସେ ଦୁଃଖର ଶବ୍ଦରେ ଶୋକ କଲେ। ସେ ପ୍ରବାଲ ସୁନା ରେଖାରେ ଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ ଶିଖରରେ ବସି, ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ଦେଖି, ମନ ନିଜ ପ୍ରିୟା ଉପରେ ଗଲା। ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା କୁଲି ଓ ସାରସଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଆଶ୍ରମରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ସେ କିପରି ମୋ ନାହିଁ ଥିବାରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳାଉଛି? ଫୁଲିଥିବା ଶୁଭ୍ର ଗଛ ଏବଂ ସୁନା ଭଳି ଦେଖୁଥିବା ଦେଖି, ସେ କିପରି ମୋ ଦେଖିବା ନାହିଁ ଥିବାରେ ଆନନ୍ଦ ମିଳାଉଛି? ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ହଂସର ମୃଦୁ ଡାକରେ ଉଠିଥିବା ସେ ପ୍ରିୟା, ଏବେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ମିଳାଉଛି? ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କ ସାଥୀ ସହ ଡାକୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ଲୋଟସ ପତ୍ର ଭଳି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ସେ କିପରି ଅଛି? ହେ ମୃଗନୟନୀ, ଆଜି ଝିଲି, ନଦୀ, ଜଳାଶୟ, ଅରଣ୍ୟ ଭ୍ରମଣ କରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମୁଁ ତାଙ୍କ ବିନା କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ମିଳାଉନାହିଁ। ସମ୍ଭବତଃ, ମୋ ଦୂର ଥିବା ଏବଂ ତାଙ୍କ ନମ୍ର ଶରୀର ହେତୁ, ଶରତ୍କାଳୀନ ପବନ ଭଳି ଅଚ୍ଛିନ୍ନ ଆକାଂକ୍ଷା ତାଙ୍କୁ କ୍ଷୋଭିତ କରୁଛି। ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ରାମ ଦେବତାଙ୍କ ଜଳ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ମୃଗ ଭଳି ଶୋକ କରିଲେ। ତାପରେ, ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଗାଲିରେ ଫଳ ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଭାଗ୍ୟର ଦିପ୍ତିରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଖ ଭାଇ ରାମଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଦେଖିଲେ। ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଆକୁଳ ଭାଇଙ୍କୁ ଦେଖି, ସଉମିତ୍ରି ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଶୀଘ୍ର ଆସି, ଦୁଃଖିତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ କାହିଁକି ଆକାଂକ୍ଷାକୁ ଅନୁମତି ଦେଉଛନ୍ତି? ନିଜ ଶକ୍ତି କାହିଁକି ପରାଜିତ ହେଉଛି? ଲଜ୍ଜା ଆପଣଙ୍କର ଧ୍ୟାନକୁ ବାଧା ଦେଉଛି, ଏବଂ ନୀତି କାହିଁକି ଏହାକୁ ଫେରାଉନାହିଁ?” “ଆପଣ ନିଜ ଶକ୍ତି, ମନ ଶାନ୍ତି, ସମୟର ସଠିକ୍ ଉପଯୋଗ, ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଶକ୍ତି, ଅଦୂର୍ବଳ ସାହସ ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର କାରଣ ଉପରେ ଚେତନା ଦିଅନ୍ତୁ, ଭାଇ। ହେ ନରପତି, ଜାନକୀ ଆପଣଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ରହିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ କୌଣସି ମହାବୀର ତିବ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ନିକଟରେ ଯାଇ ଅପାହୁଁ ହେଇପାରିବେ ନାହିଁ।” ଏହି ଦୃଢ଼ ଓ ଅଜୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ନିଶ୍ଚୟ, କି କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଚିନ୍ତା କରି ନୀତି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ମହାବଳ ଓ ଦୂର୍ବଳ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ଏପରି ମୈଥିଳୀ, ଲୋଟସ ପତ୍ର ଭଳି ଚକ୍ଷୁଥିବା ପ୍ରିୟାକୁ ଚିନ୍ତା କରି ରାମ ତାଙ୍କ ଶୁଷ୍କ ଓଠରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଇନ୍ଦ୍ର ପୃଥିବୀକୁ ଜଳ ଦେଇ ଫସଲ ଦେଇ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଦୃଢ଼ ହେଇଛନ୍ତି।