ରାମାୟଣର ଏହି ଅଂଶରେ, ବନରାଜା ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ସମ୍ମିଳନରେ, ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ସମୟ ବିଶେଷଜ୍ଞ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଳେବେଳେ ରାଜାଙ୍କୁ ସମୟ ବିତିଗଲା ବୋଲି ଜଣାଇ ନଥାନ୍ତି, ଯଦିଓ ସେ ରାଜାଙ୍କ ଆଞ୍ଜାରେ ଏକାଗ୍ର ଏବଂ ଉତ୍ସୁକ। ରାଘବ, ଅର୍ଥାତ୍ ରାମ, ତୁମର ଉନ୍ନତି ଏବଂ ବଂଶର ମୂଳ କାରଣ, ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଅପାର ଶକ୍ତି ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଅଧିକାରୀ। ଏହି କାରଣରୁ, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଆଗରୁ ତୁମ ପାଇଁ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି, ସେହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ; ବନରାଜା, ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରାଜମାନଙ୍କୁ ଆଞ୍ଜା ଦେବା ଉଚିତ। ସମୟ କେବେ ଆଞ୍ଜା ନ ମିଳିଲେ ବିତି ନଯାଏ; କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ କେବଳ ଆଞ୍ଜା ଦେଲେ ବିତିଯାଏ। ଅନ୍ୟ କିଏ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବନରାଜା, ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ; ତୁମେ ରାମଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ ଏବଂ ଜୀବନ ଦେଇ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେବାରେ କିଏ ବାଧା ଦେବ? ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅତି ପ୍ରବଳ ବନରାଜା ଏବଂ ଭାଲୁଆ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତୁମେ ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମଙ୍କ ଆଞ୍ଜା ପୂରଣ କରିବାରେ ବିଳମ୍ବ କାହିଁକି କରୁଛ? ଦଶରଥପୁତ୍ର ରାମ ତାଙ୍କ ଧନୁର ବାଣରେ ଦେବତା, ଦାନବ, ମହାନ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ଅବଦିକୁ କରିପାରିବେ; ତଥାପି ସେ ତୁମ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତିର ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେବାରେ ଚିନ୍ତା କରିନାହାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ମହା ଉପକାର ହୋଇଛି; ଏହିପାଇଁ, ଭୂମି ଏବଂ ଆକାଶରେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଵୈଦେହୀଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ମାରୁତ, ଯକ୍ଷମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ—ତେବେ ରାକ୍ଷସମାନେ କିପରି? ଏହିପରି ଶକ୍ତିର ଅଧିକାରୀ ରାମ ଆଗରୁ ତୁମ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛନ୍ତି; ଏହିପାଇଁ, ବନରାଜା, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ କୁ ହୃଦୟରେ ଧରି କରିବା ଉଚିତ। ତୁମ ଆଞ୍ଜାରେ ଏହି ଭୂମି, ଜଳ, ଆକାଶରେ କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ, କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ। ଏହିପରି, କିଏ କଣ କରିବେ ବୋଲି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅ; ନିର୍ମଳ ବନରାଜା, ତୁମ ପାଖରେ ଅସଂଖ୍ୟ, ଅଜୟ ବନରାଜମାନେ ଉପସ୍ଥିତ। ସମୟୋପଯୋଗୀ ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ କହିଥିବା ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡିକୁ ଶୁଣି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବନରାଜା ସୁଗ୍ରୀବ ଉତ୍ତମ ଯୋଜନା ତିଆରି କଲେ। ସେ ଆଞ୍ଜା ଦେଲେ—ମୋ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସେନା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦଳପତିମାନେ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଆଗରୁ ସେନାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉନ୍ତୁ। ସେମାନେ ସୀମାରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦ୍ରୁତ ଏବଂ ଦୃଢ଼ ବନରାଜମାନେ ଏହି ଆଞ୍ଜାରେ ଶୀଘ୍ର ସମ୍ମିଳିତ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ତୁମେ ଏହା ପରେ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିକଟରୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଯଦି କୌଣସି ବନରାଜା ପନ୍ଦର ଦିନ ପରେ ଆସିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ଦିଅ; ଏହାରେ କୌଣସି ବିଚାର ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବୃଦ୍ଧ ବନରାଜମାନେ ତାଙ୍କ ଅନୁୟାୟୀ ସହିତ ମୋ ଆଞ୍ଜାକୁ ଦୃଢ଼ତାରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଆସନ୍ତୁ; ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାଜା ଏହି ଆଞ୍ଜା ଦେଇ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରେ ତ୍ରିଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୁଗ୍ରୀବ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ଏବଂ ଆକାଶରୁ ମେଘ ହଟିଯିବା ସମୟରେ, ରାମ ବର୍ଷା ଋତୁର ରାତିରେ ଦୂଃଖ ଏବଂ ବିରହରେ ତଳମାଳ କରୁଥିଲେ। ସେ ଫିକା ଆକାଶ, ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ରଞ୍ଜିତ ଶରଦ ରାତିକୁ ଦେଖିଥିଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ ଭୋଗରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ଜନକନନ୍ଦନୀ ହରାଇଯାଇଛି, ଏବଂ ସମୟ ବିତିଯାଇଛି—ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାମ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ଅପସ୍ମୃତିରୁ ଫେରି, ଜ୍ଞାନୀ ରାଘବ ନିଜ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ ଆକାଶ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମେଘ ଏବଂ ତଡ଼ିତ ନାହିଁ, କଉଁ ଏବଂ ଶାରସ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଚିତ୍କାର ଶୁଣି, ବିରହରେ ଦୁଃଖଭରା କଣ୍ଠରେ ଅନୁସୂଚନା କଲେ। ସେ ସୁନା ବଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ସୁଶୋଭିତ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ବସି, ଶରଦ ଆକାଶକୁ ଦେଖି, ନିଜ ପ୍ରିୟାକୁ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଯୁବତୀ ଆଶ୍ରମରେ କଉଁ ଏବଂ ଶାରସ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇଥିଲେ—ସେ ଏବେ ମୋ ନାହିଁ, କିପରି ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି? ସୁନା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଫୁଲ ଲଗା ଗଛ ଦେଖି, ସେ ଯୁବତୀ ମୋ ନାହିଁ, କିପରି ଖୁସି ହେଉଛି? ସେ ଯୁବତୀ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ ହଂସମାନଙ୍କ ମୃଦୁ ଡାକ ଶୁଣି ଉଠୁଥିଲେ—ଏବେ ସେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି? ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ସହ ସଂଗୀତ ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ଶୁଣି, ଅଳି ମତସ୍ୟ ନୟନ ଯୁବତୀ ଏବେ କିପରି ଅଛି? ମୁଁ ଜଳାଶୟ, ନଦୀ, କୂଆ, ଜଙ୍ଗଲ, ଅରଣ୍ୟ ଘଡ଼େଉଛି, ତଥାପି ଏହି ମୃଗନୟନୀ ବିନା ଆଜି ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ମିଳୁନାହିଁ। ସମ୍ଭବତଃ, ମୋ ଠାରୁ ଅଲଗା ଏବଂ ତାଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଶରୀର ହେତୁ, ଶରଦ ପବନ ପରି ଅବିରତ ଅଭିଲାଷ ଦୂରରେ ତାଙ୍କୁ ତଳମାଳ କରୁଛି। ଏହିପରି ଭାବେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ରାମ, ଦେବତାଙ୍କ ଜଳ ଅଭିଲାଷ କରୁଥିବା ପକ୍ଷୀ କିମ୍ବା ମୃଗ ପରି, ବିରହରେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାମ ଫଳ ଖୋଜିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଢାଲରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିଜ ଭାଇଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖିଲେ। ଏହି ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭାଇକୁ ଏକା ଜଙ୍ଗଲରେ ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ସୌମିତ୍ରି ଦୃତ ଚାଲି ତାଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—"ଉତ୍ତମ ବ୍ୟକ୍ତି, ତୁମେ ଅଭିଲାଷକୁ କାହିଁକି ଅନୁମୋଦନ କରୁଛ? ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ କାହିଁକି ହରାଇ ଦେଉଛ? ଲଜ୍ଜା ତୁମ ଏକାଗ୍ରତାକୁ ବାଧା ଦେଉଛି, ତେବେ ନିୟମ କାହିଁକି ଏହାକୁ ଫେରାଉନାହିଁ?" "ତୁମ ଉଦ୍ୟମ କାର୍ଯ୍ୟ, ମନସ୍ଥିତିର ଶାନ୍ତି, ଏକାଗ୍ରତାରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ, ସହଯୋଗୀ ଶକ୍ତି, ଅଚଳ ସାହସ, ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର କାରଣରେ ଲଗିବା ଉଚିତ, ପ୍ରିୟ ଭାଇ। ରାଜା, ଜାନକୀ ତୁମ ସୁରକ୍ଷାରେ ଅନ୍ୟ କାହାରୋ ଦ୍ୱାରା ସହଜରେ ନିଯୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗ୍ୟ ନାୟକ, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ କିଏ ନିକଟ ହେଇ ଅପରିକ୍ଷିତ ରହିପାରିବ?" ଏପରି ଦୃଢ଼ ଏବଂ ଅଜୟ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ରାମ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—"ନିଶ୍ଚୟ, କି କରିବା ଉଚିତ ତାହା ଚିନ୍ତା କରି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଦରକାର; କିନ୍ତୁ, ବଡ଼ ଏବଂ ଦୁର୍ଲଭ ସାହସର ଫଳରେ ସନ୍ଦେହ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।