ସୁଗ୍ରୀବ, ମନ୍ଦର ଦେବତାଙ୍କ ମାନେ ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଥିବେ, ସେପରି ମନ୍ଦ ମନ୍ଦ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇ ନିଜ ରାଜ୍ୟକାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅଲଗା ହୋଇ, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରୁନଥିଲେ। ରାଜ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ସେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବଞ୍ଚୁଥିଲେ, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଥିଲା, ଧନର ସ୍ୱରୂପ ଓ କାଳର ବିଶେଷ ଧର୍ମ ସମ୍ପର୍କରେ ଅବଗତ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ୍, ଯିଏ ଶବ୍ଦର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥିଲେ ଏବଂ ବକ୍ତୃତ୍ୱରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ମନୋହର ଓ ଯୁକ୍ତିସମ୍ପନ୍ନ କଥା ଦ୍ୱାରା ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ହନୁମାନ୍ କହିଲେ, “ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ଉପକାରକ, ସତ୍ୟ, ଶୁଭ, ନୀତି, ଧର୍ମ ଓ ରାଜନୀତି ଅନୁସାରେ ଏବଂ ସ୍ନେହ-ପ୍ରେମ ଭରା, ଏହା ଆଶ୍ୱାସ ଦିଏ।” ତେଣୁ ହନୁମାନ୍ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମହାରାଜ, ଆପଣ ରାଜ୍ୟ ଓ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ିଛି। ମିତ୍ରମାନେ ଏଠି ଏକତ୍ର ଅଛନ୍ତି, ଏହି ସମୟରେ ଯାହା ଉଚିତ, ତାହା କରିବା ଆପଣଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଯିଏ ମିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମୟ ଜାଣି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେଉଁଠି ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ଯାହାଙ୍କର ଧନ, ଦଣ୍ଡ, ମିତ୍ର ଓ ନିଜ ସ୍ୱୟଂ ସମନ୍ୱିତ ଥାଏ, ସେ ରାଜା ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି।” “ସେଉଁଠି, ଆପଣ ଯେପରି ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଓ ସୁରକ୍ଷିତ ପଥରେ ଅଛନ୍ତି, ମିତ୍ର ପାଇଁ ନିଷ୍ଠାରେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଷ୍ପାଦନ କରିବା ଉଚିତ, ସେ କରନ୍ତୁ। ଯିଏ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ି ମିତ୍ର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହିଁ, ତାଙ୍କର ଉତ୍ସାହ ଦୂର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, ଦୁଃଖ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରେନାହିଁ। ଯିଏ ଠିକ୍ ସମୟ ପରେ ମିତ୍ର ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେନାହିଁ, ସେ ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏନାହିଁ। ଏହିପରି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ସମୟ ଚାଲିଯାଇନାହିଁ, ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ଆମେ ଦୂତ୍ୟବାହନ ହେଇ ଦେବୀ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ଉଚିତ। ଜେଉଁଜଣ ସମୟ ଜାଣିଥାଏ, ସେ କେବେ ଏହି କଥା କହିନାହାନ୍ତି ଯେ ସମୟ ଚାଲିଗଲା, ଯଦିଓ ସେ ଆଜ୍ଞାପାଳନରେ ଉତ୍ସୁକ ଓ ଭକ୍ତ। ରାଘବ ଆପଣଙ୍କ ବଂଶର ଉନ୍ନତିର କାରଣ, ପ୍ରାଚୀନ ବନ୍ଧୁ, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଓ ଗୁଣରେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ। ତେଣୁ ଯେପରି ସେ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କରିଛନ୍ତି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ସେଉଁଠି ମହାବଳୀ ବନରାଜମାନେଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।” “ସମୟ କେବେ ଆଦେଶ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଏନାହିଁ, କେବଳ ଆଦେଶ ଦେଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ଅନ୍ୟେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନାହିଁ, ତଥାପି ଆପଣ ନିଜେ କରିପାରିବେ, ତେବେ ରାଜ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଆପଣ ପ୍ରତିଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ବନରାଜ ଓ ଭାଲୁମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଳଶାଳୀ, ଆପଣ କାହିଁକି ଦଶରଥପୁତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ଆଦେଶ ପାଳନ କରିବାରେ ବିଳମ୍ବ କରୁଛନ୍ତି? ଦଶରଥନନ୍ଦନ ତାଙ୍କର ବାଣରେ ଦେବ, ଦାନବ, ମହାନାଗମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ଜୟ କରିପାରନ୍ତି, ତଥାପି ସେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଦେଖୁଛନ୍ତି। ସେ ନିଜ ପ୍ରାଣ ଦେଇ ମଧ୍ୟ ଉପକାର କରିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ଭୂମି ଓ ଆକାଶରେ ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଖୋଜନ୍ତୁ। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ମାରୁତ, ଯକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇପାରିବେନାହିଁ—ତେଣୁ ରାକ୍ଷସମାନେ କ’ଣ କରିପାରିବେ?” “ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯିଏ ଆଗରୁ ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ କରିଛନ୍ତି, ଆପଣ ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ। ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଆମ ପାଇଁ ଭୂମି, ଜଳ, ଆକାଶ କୌଣସି ବାଧା ନାହିଁ। ତେଣୁ କିଏ କ’ଣ କରିବେ, କେଉଁଠୁ କରିବେ, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ—ଦେଖନ୍ତୁ, ଅସଂଖ୍ୟ, ଅଜୟ ବନରାଜମାନେ ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ।" ହନୁମାନଙ୍କ ଏହି ସମୟଯୋଗ୍ୟ ଓ ଉଚିତ କଥାଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସୁଗ୍ରୀବ ଉତ୍ତମ ଯୋଜନା କଲେ। ସେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ: “ମୋର ସମସ୍ତ ସେନା ଓ ଦଳପତିମାନେ ବିଳମ୍ବ ବିନା ସେନାର ଆଗରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଉନ୍ତୁ। ସେମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସୀମାନ୍ତର ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି, ତେଉଁମାନେ ତ୍ୱରିତ ଏଠାକୁ ଆଣି ଏକତ୍ରିତ କରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଆପଣ ନିଜେ ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ନିକଟ ରୁପେ ଦେଖନ୍ତୁ। ଯଦି କୌଣସି ବନରାଜ ପନ୍ଦର ଦିନ ପରେ ଆସେ, ତାହାଙ୍କ ପ୍ରତି ମୃତ୍ୟୁଦଣ୍ଡ ଦିଆଯିବ, ଏଥିରେ କୌଣସି ବିଚାର ନାହିଁ। ବଡ଼ ବଡ଼ ବନରାଜମାନେ ତାଙ୍କ ଅନୁଚରମାନେ ସହ ମୋ ଆଦେଶ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରି ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତୁ।” ଏପରି ଆଦେଶ ଦେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବନରାଜପତି ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠିଏ ତିରିଶତମ ସର୍ଗ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହେଉଛି। ସୁଗ୍ରୀବ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଆକାଶରୁ ମେଘ ଶୁନ୍ୟ ହେଲା, ବର୍ଷା ଋତୁ ଶେଷ ହେଲା। ଏହି ସମୟରେ ରାମ, ରାତିରେ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବିୟୋଗ ଓ ଶୋକରେ ତପ୍ତ ହେଉଥିଲେ। ସେ ମେଘମୁକ୍ତ ଆକାଶ, ନିର୍ମଳ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ଶଶିକିରଣରେ ଭିଜା ଶରତ୍କାଳୀନ ରାତି ଦେଖିଲେ। ସେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଭୋଗରେ ଲିନ, ଜନକନନ୍ଦିନୀ ସୀତା ହରାଇଯିବା, ଓ ସମୟ ଚାଲିଯିବା ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଇ ଅତି ଆକୁଳ ହେଲେ। କିଛି ଖ୍ଷଣ ପରେ ଅବସ୍ଥିତି ପୂନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, ରାଘବ ନିଜ ହୃଦୟରେ ବସିଥିବା ବୈଦେହୀଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ସେ ମେଘ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଶୂନ୍ୟ, କ୍ରଞ୍ଚ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀର କୁହୁକୁହୁ ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଥିବା ଆକାଶ ଦେଖି, ବିୟୋଗ ଦୁଃଖରେ ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ିଲେ। ସୁନା ବର୍ଣ୍ଣ ଶିଳା ଶୋଭିତ ପର୍ବତ ଶିଖରେ ବସି, ଶରତ୍କାଳୀନ ଆକାଶ ପାହିଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ପ୍ରିୟା ସୀତାପାଇଁ ଭରିଗଲା। ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଏପରି କ୍ରଞ୍ଚ ଓ ସାରସ କୁହୁକୁହୁ ଶବ୍ଦରେ ଆଶ୍ରମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ମୋ ବିନା କିପରି ସେ ଖୁସି ପାଉଛନ୍ତି? ଏହି ସୁନା ଭଳି ଖିଳିଥିବା ପବିତ୍ର ବୃକ୍ଷମାନେ ଦେଖି, ମୋ ଦର୍ଶନ ଛାଡ଼ି ସେ କିପରି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରିପାରିବେ? ଯିଏ ସୁମଧୁର କଣ୍ଠରେ ହଂସମାନେର ମୃଦୁ ଦ୍ୱନିରେ ଜାଗ୍ରତ ହୁଅଥିଲେ, ସେ ଏବେ କିପରି ଖୁସି ରହିଛନ୍ତି? ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ସାଙ୍ଗମାନେ ସହିତ କୁହୁକୁହୁ କରୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପତ୍ର ସଦୃଶ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ମୋ ପ୍ରିୟା ଏବେ କିପରି ଅଛନ୍ତି?