ଭାଦ୍ରପଦ ମାସ ଆସିଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବାକୁ ଓ ସାମବେଦ ଗାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଏହି ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଆସିଛି ବୋଲି ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେ କହିଲେ—"ନିଶ୍ଚୟ, କୋଶଳର ରାଜା ଭରତ ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ପଦ ସଂଗ୍ରହ କରି, ଏବେ ଆଷାଢ଼ ମାସକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି। ଏବେ ଦେଖ, ସରୟୂ ନଦୀ ବଢିଯାଉଛି, ତାହାର ଧାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଉଛି, ଏବଂ ମୁଁ କଳ୍ପନା କରେ, ଏହି ଧ୍ୱନି ଆମ ଆୟୋଧ୍ୟାର ଧ୍ୱନି ପରି ଲାଗେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ପୁନଃ ଯିବି।" "ସୁଗ୍ରୀବ, ଅନେକ ଗୁଣର ଧାରୀ, ଏବେ ଶତ୍ରୁମାନେ ହରାଇ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ସହିତ ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ବଡ଼ ରାଜ୍ୟରେ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ମୁଁ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ମୋଘର ଭାର୍ୟା ହରାଇଛି, ମୋ ରାଜ୍ୟ ହାରାଇଛି; ମୁଁ ଜଣେ ତୀରଭାଗ ଭଳି ଭାସୁଛି, ଯାହାକୁ ଜଳ ଭାଙ୍ଗି ଦେଉଛି। ମୋ ଦୁଃଖ ଅପାର, ବର୍ଷା ମାଘା ଅତି ଦୁର୍ଗମ, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ ଶତ୍ରୁ ରାବଣ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅପାର ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି।" "ଏହି ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ ସମୟ ଦେଖି, ପଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ନିଜ କଥାରେ ଲଜ୍ଜିତ, ମୁଁ କିଛି କହିନି। ତେବେ, ସେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଦୁଃଖ ଭୋଗି ଏମାତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ, ଏବଂ ମୋ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହିପାଇଁ ମୁଁ ଭାନର ରାଜାଙ୍କୁ କିଛି କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁନି। ସେ ନିଜେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇ, ସଠିକ୍ ସମୟ ବୁଝି, ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ମରଣ କରିବେ ତାଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ—ଏହାର କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" "ଏହିପାଇଁ, ହେ ଶୁଭେ, ମୁଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି, ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ନଦୀଗୁଡ଼ିକର କୃପା ଆଶା କରି। କାରଣ, ଏକ ସାହସୀ ପୁରୁଷ ଉପକାରକୁ ଉପକାର ଦେଇ ପ୍ରତିଦାନ କରେ; କିନ୍ତୁ ଅୃଣୀ, ଯିଏ ପ୍ରତିଦାନ କରେନାହିଁ, ସେ ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଘାୟଳ କରେ।" ଏହିପରି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ହାତ ଜୋଡି ଆଦର ସହିତ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ—"ହେ ରାଜା, ଆପଣ ଯାହା କହିଲେ ଏହି ସବୁ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା; କିଛି ଦିନେ ମନ୍ଦ୍ରୀମହାନ୍ତ ସୁଗ୍ରୀବ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବେ। ଏହି ବର୍ଷା ଦେଖି ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଶତ୍ରୁ ଦମନରେ ଧୃଢ଼ ରୁହନ୍ତୁ।" ଏହିପରେ, କିଶ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡର ଉନତିସ ଶ୍ଲୋକ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି। ଏବେ ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ, ବିଦ୍ୟୁତ ଓ ମେଘ ନାହିଁ, କୁହୁଡ଼ିଆ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆଲୋକରେ ରାତି ମଧୁର ହେଉଛି। ଏମିତି ସମୟରେ ସୁଗ୍ରୀବ ତାଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଧନ-ଧାନ୍ୟରେ ସମୃଦ୍ଧ, କିନ୍ତୁ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଉପରେ ଅନାସକ୍ତ, ସେ ମନ ମାତ୍ର କାମନାରେ ଲିନ ହୋଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ, ଚେଷ୍ଟା ସଫଳ, ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦିନ-ରାତି ବ୍ୟସ୍ତ, ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ହସୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ଓ ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ତାରା ସହିତ ସେ ଦିନ-ରାତି ମଜା କରୁଛନ୍ତି। ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ସହିତ ଖେଳନ୍ତି, ସେହିପରି ସୁଗ୍ରୀବ ମନ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁସରଣ କରୁନାହାନ୍ତି। ରାଜ୍ୟ ନେଇ ସମସ୍ତ ସନ୍ଦେହ ଦୂର, ସେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଛନ୍ତି, ଧନର ମୂଲ୍ୟ ଓ ସମୟର ନିୟମ ବୁଝିଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ବାୟୁପୁତ୍ର ହନୁମାନ, ଯିଏ ଶବ୍ଦ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ, ମିଷ୍ଟି ଓ ଯୁକ୍ତିସମ୍ମତ କଥା ଦେଇ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେ କହିଲେ—"ଏହି କଥା ଉପକାରକ, ସତ୍ୟ, ହିତକର, ନୀତି ଓ ଧର୍ମ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ, ଭଲପାଇବା ଓ ଆସ୍ଥା ଦେଇ କହାଯାଇଛି।" ହନୁମାନ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ କହିଲେ—"ରାଜ୍ୟ ମିଳିଛି, କୀର୍ତି ମିଳିଛି, ବଂଶର ମହିମା ବଢ଼ିଛି। ବନ୍ଧୁମାନେ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ସମୟ ଜାଣେ, ସେ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଯେଉଁ ରାଜାଙ୍କର ଧନ, ଦଣ୍ଡ, ବନ୍ଧୁ, ଏବଂ ନିଜ ଏକତାରେ ଅଛି, ସେ ରାଜ୍ୟ ଓ କୀର୍ତ୍ତିରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଥିବା।" "ଏହିପାଇଁ, ଆପଣ ଶିଷ୍ଟ ଓ ନିରାପଦ ପଥରେ ଅଛନ୍ତି, ମିତ୍ର ପାଇଁ ନିଅଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି ମିତ୍ର ପାଇଁ କାମ କରେନାହିଁ, ଯାହାର ଉତ୍ସାହ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଦୂର୍ବଳ, ସେ ଅପଦରେ ଅପରାଜିତ। ଯିଏ ସମୟ ଚାଲିଯିବା ପରେ କାମ କରେ, ସେ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମିତ୍ରତାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରେନାହିଁ।" "ଏହିପାଇଁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଆମ ମିତ୍ର ପାଇଁ ସମୟ ଚାଲିଯାଇନାହିଁ; ରାଘବଙ୍କ ପାଇଁ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଖୋଜା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତୁ। ସମୟ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଆପଣଙ୍କୁ ସମୟ ଚାଲିଯାଇଛି ବୋଲି କହେନାହିଁ, ଯଦ୍ୟପି ସେ ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାପାଳନରେ ଉତ୍ସୁକ।" "ରାଘବ ଆପଣଙ୍କ ବଂଶର ବିକାଶର କାରଣ, ପ୍ରାଚୀନ ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏବଂ ଗୁଣରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ। ଏହିପାଇଁ, ଯେପରି ସେ ପୂର୍ବେ ଆପଣ ପାଇଁ କରିଥିଲେ, ସେହିପରି ଆପଣ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କରିବା ଉଚିତ; ମହାବଳୀ ବନରାଜ, ଆପଣ ମୁଖ୍ୟ ବନରମାନଙ୍କୁ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ। କାରଣ, ଆଜ୍ଞା ବିନା ସମୟ ଚାଲିଯାଏନାହିଁ; କେବଳ ଆଜ୍ଞା ମିଳିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ସମୟ ଚାଲିଯାଏ।" "ଅନ୍ୟେ କାମ କରନ୍ତି କି ନାହିଁ, ଆପଣ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ପ୍ରତିଦାନ କରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ଓ ଜୀବନ ଦେଇ ମଧ୍ୟ। ବନର ଓ ଭାଲୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ବଳବାନ ମହାରାଜ, ଆପଣ କାହିଁକି ଦଶରଥନନ୍ଦନଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବାରେ ବିଳମ୍ବ କରୁଛନ୍ତି? ଦଶରଥନନ୍ଦନ ତାଙ୍କ ଧନୁର୍ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଦେବ, ଦାନବ, ମହାନାଗମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ବଶୀଭୂତ କରିପାରିବେ, ତଥାପି ସେ ଆପଣଙ୍କ ଦିଆ କଥା ଆଶା କରୁଛନ୍ତି।" "ସେ, ନିଜ ଜୀବନ ଦେଉଥିବା ଭଳି, ଅପାର ଉପକାର କରିଛନ୍ତି; ଏହିପାଇଁ, ପୃଥିବୀ ଓ ଆକାଶରେ ମଧ୍ୟ ବୈଦେହୀଙ୍କ ଖୋଜ କରନ୍ତୁ। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅସୁର, ମାରୁତ, ଯକ୍ଷମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇପାରିବେନାହିଁ—ତେବେ ରାକ୍ଷସମାନେ କେମିତି? ଏହିପାଇଁ, ଯିଏ ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଉପକାରୀ, ସେପାଇଁ ଆପଣ ଦୟା କରି ରାମଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରନ୍ତୁ।" "ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଦ୍ୱାରା, ମୋତେ କିମ୍ବା ଆମକୁ ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଆକାଶ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ବାଧା ନାହିଁ।